Esad Paşa Hanı

İngilizce Vikipedi yapımı 1751–52 yıllarına, Wikidata 1752'ye, Arapça Vikipedi ise Azm Sarayı'ndan dört yıl sonrasına, yani 1167/1753 yılına tarihlendirir; Almanca Vikipedi yalnızca 18. yüzyıl bilgisini verir. Bânisi, Şam'ın Osmanlı valisi Esad Paşa el-Azm'dır. Osmanlı döneminde han, Bağdat, Musul, Halep, Beyrut ve başka yerlerden gelen kervanları ağırlamış, odaları önde gelen tüccarlara kiralanmıştır.

Arapça Vikipedi'ye göre han önce valinin özel mülkü olmuş, daha sonra birkaç tüccarın eline geçmiş ve nihayet Suriye eski eserler müdürlüğü tarafından satın alınarak restore edilmiştir. Restorasyon Ağa Han Mimarlık Ödülü'nü almıştır; kaynaklar yıl belirtmez.[1][2][3]

Yapıda, açık ve koyu renkli sıraların birbirini izlediği Şam'a özgü siyah-beyaz taş işçiliği kullanılmıştır. Geniş cephenin ortasında mukarnaslı bir niş bulunan büyük, süslemeli bir taç kapı yer alır. Avlu dokuz eşit kareye bölünmüştür; bunlardan sekizi, her biri dört masif payeye oturan kubbeler taşırken ortadaki, sekizgen bir havuz ve çeşmenin üzerinde gökyüzüne açılan dairesel bir açıklıktır. İngilizce Vikipedi bu orta açıklıkta İran etkileri görür. Arapça Vikipedi'ye göre açıklığın üzerine daha sonra mimar Abir Arkavi'nin tasarladığı bir cam kubbe eklenmiştir ve kubbeler 20 m yüksekliğe ulaşır.

Zemin kat depolama ve ahır olarak kullanılmıştır; Arapça Vikipedi 21 depo odası ve kuzeybatı köşesinde küçük bir mescit sayar. Üst katta, revakların arkasında küçük kubbeli, özgün kapı ve pencerelerini koruyan 45 konuk odası bulunur. Kubbeli çatı, malları ışıktan, sıcaktan ve soğuktan korumuştur.[1][2][3]

Almanca Vikipedi'ye göre han, sergi ve konserler için müze ve kültür merkezi olarak hizmet verir; Arapça Vikipedi ise onu sergilere ev sahipliği yapan bir mekân ve el sanatları çarşısı olarak tanımlar. İngilizce Vikipedi yapıyı şehrin en "iddialı" mimari eseri olarak nitelendirir. Antik Şam Kenti bir UNESCO Dünya Mirası alanıdır ve UNESCO, değerini oluşturan yapılar arasında hanları açıkça anar.[1][2][3][4]

Kaynaklarda tarihli bir durum tespiti yer almamaktadır. Kaynaklar restorasyonu ve yapının kültür ve sergi mekânı olarak kullanımını belgeler; Arapça Vikipedi'ye göre bazı kubbeler "yakın zamanda" restore edilmiştir. Antik Şam Kenti 2013'ten beri Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ndedir.[2][3][4]