Mari Sümer Kent Devleti

İngilizce Vikipedi ve UNESCO'ya göre Mari, yaklaşık MÖ 2900'de Fırat su yollarını denetlemek için yeni bir kent olarak kurulmuştur; Almanca Vikipedi kuruluşunu belgelenmemiş sayar. İlk kent (“Ville I”) yaklaşık MÖ 2550'de bilinmeyen nedenlerle terk edilmiş, MÖ 2500'den önce yeniden inşa edilmiş ve “ikinci krallık” olarak, güçlü Sümer kültürel yakınlıkları olan ve Ebla ile uzun bir savaş yürüten güçlü bir devlet hâline gelmiştir. Yaklaşık MÖ 2300'de (orta kronoloji) Akadlı Sargon kenti yıkmıştır.

Akad egemenliği altında yeniden kurulmasının ardından Mari'yi askerî valiler (Şakkanakku) yönetmiş ve Akad İmparatorluğu dağılırken bağımsızlaşmışlardır. Yaklaşık MÖ 1830'da Amurru Lim hanedanı yönetimi devralmış; Zimri-Lim döneminde (yaklaşık MÖ 1776'dan itibaren) krallık parlamıştır. Babil kralı Hammurabi onu yaklaşık MÖ 1761'de yenilgiye uğratmış ve bir ayaklanmanın ardından kenti yerle bir etmiştir; Almanca Vikipedi MÖ 1759'u (orta kronoloji) verir. Mari, Babil ve Asur egemenliği altında küçük bir yerleşim olarak varlığını sürdürmüş, Helenistik dönemde kayıtlardan kaybolmuştur.

Alan 1933'te bir mezar taşı için kazı yapan bedevilerin başsız bir heykel bulmasıyla keşfedilmiştir; bir Louvre ekibi 14 Aralık 1933'te kazılara başlamıştır. Kazıları André Parrot (1974'e kadar), Jean-Claude Margueron (1979–2004) ve 2005'ten itibaren Pascal Butterlin yönetmiştir; UNESCO 42 kazı sezonu sayar.[1][2][4][5]

İlk kentin yaklaşık 1,9 kilometre çapında (Almanca Vikipedi ve seri geçici liste kaydı: yaklaşık 2 km) kesin dairesel bir planı vardı; dışta bir taşkın setiyle ve içte kuleli bir surla korunuyor, bir kanalla Fırat'a bağlanıyordu. Merkezde “Enceinte Sacrée” ve Ninhursag, İştar ve Şamaş tapınakları dahil saray ve tapınaklar duruyordu; Şakkanakku döneminde Dagan için bir “Aslanlar Tapınağı” eklenmiştir.

İngilizce Vikipedi'ye göre Zimri-Lim sarayının 275 odası vardı; UNESCO açıklaması yaklaşık 300 oda ve avluyla 2,5 hektardan fazla bir alan ve duvar resimleriyle dört ila beş metre yüksekliğe kadar korunmuş kerpiç duvarlar verir. UNESCO'ya göre üst üste üç kentin oluşturduğu tepe 14 hektardan fazla bir alanı kaplar ve 14,5 metreye kadar yükselir.[1][2][4][5]

İngilizce Vikipedi'ye göre toplam 25.000'i aşan, bunlardan 20.000'den fazlası Zimri-Lim'in yaklaşık MÖ 1800–1750 tarihli arşivinden gelen tablet arşivleri, yönetimi, diplomasiyi ve Afganistan'a ve Girit'e uzanan ticaret ağlarını belgeler. Sami ve Sümer tanrılarına tapınılmış, panteonun başında Dagan yer almıştır. Buluntular Louvre'da, Halep ve Şam ulusal müzelerinde ve Deyrizor Müzesi'nde saklanmaktadır. Mari 1999'dan beri Suriye'nin Geçici Listesi'ndedir ve ayrıca Dura-Europos ile birlikte bir başka geçici liste kaydında da yer alır.[1][2][4][5]

Kazılar 2011'den beri askıya alınmıştır. Alan silahlı grupların denetimine girmiştir; 2014 tarihli resmî bir rapor sarayı, hamamları ve İştar ile Dagan tapınaklarını yağmacıların hedefleri olarak anmıştır. Almanca Vikipedi'ye göre IŞİD militanları saraya tüneller kazmış ve 2010'da kurulan koruyucu örtüyü havaya uçurmuştur; 2018 baharında Mari ülkenin en çok yağmalanan alanı olarak kabul ediliyordu. İngilizce Vikipedi, 2011 ile 2022 arasında yaygın yağmaya ilişkin uzaktan algılama kanıtlarını bildirir.[1][2]