Halep Kalesi

Yakın zamanda kazılan ve Ebla ile Mari'den çivi yazılı metinlerde anılan fırtına tanrısı Hadad'ın bir tapınağı, tepenin kullanımını MÖ 3. binyılın ortasına tarihlendirir; tapınak en az MÖ 9. yüzyıla kadar kullanımda kalmıştır. Ortaçağ Arap tarihçileri tahkimli akropolü, kentin adını Beroia olarak değiştiren Seleukos hükümdarı I. Seleukos'a tarihlendirir. İmparator Iulianus 363'te akropolde Zeus'a beyaz bir boğa kurban etmiş, 7. yüzyılda ise kent halkı Sasanilerle yaşanan çatışmalar sırasında kaleye sığınmıştır.

Müslüman orduları Halep'i 636'da almıştır. Hamdani Seyfüddevle 944'ten itibaren kentten hüküm sürmüş ve 962'deki Bizans yağmasından sonra Hamdaniler saraylarını kaleye taşımıştır. Nureddin (hd. 1147–1174) kaleyi tahkim etmiştir. Bugünkü biçimini esas olarak surları güçlendiren, yamacı taşla kaplatan, hendeği derinleştiren, üzerine bir köprü kurduran ve giriş bloğunu 1213'te yeniden inşa ettiren Selahaddin'in oğlu ez-Zahir Gazi'ye (hd. 1193–1215) borçludur.

Moğollar kaleye 1260'ta zarar vermiş, Timur ise 1400–1401'de onu tahrip etmiştir. 1415'ten itibaren Memlük valisi Seyfeddin Cakem kaleyi iki ileri kule ve kapının üzerinde bir sarayla yeniden inşa ettirmiştir. I. Süleyman dönemindeki bir restorasyonun (1521) ve 1822 depremindeki ağır hasarın ardından, 1930'lardan itibaren Fransız Mandası döneminde kazı ve restorasyon, 2000'lerde ise Ağa Han Kültür Vakfı tarafından konservasyon yapılmıştır.[1][2][3]

Höyüğün 450 × 325 metrelik eliptik bir tabanı vardır ve yaklaşık 50 metre yükselir; zirve 285 × 160 metre ölçüsündedir. Yamacı bir zamanlar tamamen kireçtaşıyla kaplıydı, bunun bazı kısımları günümüze ulaşmıştır; çevresini 12. yüzyıla ait 22 metre derinliğinde ve 30 metre genişliğinde bir hendek kuşatır. Köprü, dik açılı dönüşlerden (beş, başka bir pasajda ise altıdan fazla) oluşan güzergâhı ve oyma figürlü üç kapısıyla saldırganları yavaşlatmak üzere tasarlanmış giriş bloğuna çıkar; maşikuliler de buna yardımcı olur.

Giriş bloğunun üzerinde Memlük Taht Salonu yer alır; Arapça Vikipedi'ye göre 26,5 × 23,5 metre ölçüsündedir; son Memlük sultanı el-Gavri düz tavanını dokuz kubbeyle değiştirmiştir. İçeride mukarnaslı bir portale ve dört eyvanlı bir avluya sahip Eyyubi “şan sarayı”, üç bölümlü bir hamam, Bizans kiliselerinden dönüştürülmüş iki cami – İbrahim Camii ve 21 metrelik minaresiyle Ulu Cami – ve 125 metre derinliğe kadar inen kuyular bulunur.[1][2][3]

Tepe önce fırtına tanrısının kült yeri, sonra bir akropol, sığınak ve kale olmuştur. Zengiler ve Eyyubiler döneminde kale bir yönetim merkezi ve önde gelen Haçlılar için bir hapishaneydi: Urfa'nın II. Joscelin'i burada ölmüş, Châtillon'lu Reynald ve Kudüs Kralı II. Baudouin burada tutulmuştur. 13. yüzyılın başlarında konut, dinî, askerî ve ikmal yapılarıyla saray niteliğinde bir kente dönüşmüştür. Osmanlılar döneminde kışla olarak kullanılmıştır; 1679'da Fransız konsolosu d'Arvieux burada 350'si yeniçeri olmak üzere 1.400 kişi saymıştır.

Halk arasındaki bir rivayet tepeyi, burada koyunlarını sağdığı söylenen İbrahim ile ilişkilendirir; Nureddin İbrahim Camii'ne Manda döneminde kaybolan ahşap bir mihrap bağışlamıştır. 20. yüzyılda kale, 1980'de eklenen bir amfitiyatroyla birlikte bir arkeolojik alan ve etkinlik mekânı olmuş ve kentin simgesi hâline gelmiştir. İç savaş sırasında Suriye Ordusu kaleyi askerî üs olarak kullanmıştır.[1][2][3]

UNESCO hendeği, taş kaplı şevi ve maşikulileriyle kapı yapısını Arap askerî mimarisinin önemli bir bütünü olarak öne çıkarır. Ez-Zahir Gazi kent surlarını genişlettikten sonra kale, tahkimatın kenarında değil merkezinde yer almıştır.[1][4]

Savaş hasarı Ağustos 2012 (dış kapı) ve Temmuz 2015 (dış surun altında tünel patlaması, sorumluluk tartışmalı) için kayıtlıdır; kale 2018 başında onarımlar sürerken yeniden açılmıştır. 6 Şubat 2023 depreminde kapsamlı hasar gördükten sonra, güney ileri kulede yapılan iki restorasyon evresinin ardından 17 Şubat 2024'te yeniden açılmıştır. 29 Kasım 2024'te Heyet Tahrir eş-Şam ve diğer isyancı güçler kaleyi ele geçirmiştir.[1][2]