مسجد اموی دمشق

این مکان از عصر آهن محل عبادت بوده است. آرامیان در اینجا معبدی برای خدای توفان، هدد–رمّان، ساختند؛ سنگی از دوران پادشاهی حزائیل در موزهٔ ملی دمشق باقی مانده است. در دوران سلوکیان این پرستشگاه احتمالاً به زئوس و پس از فتح روم در ۶۴ پیش از میلاد به ژوپیتر اختصاص یافت و به بزرگ‌ترین معبد سوریهٔ رومی تبدیل شد. در ۳۹۱ امپراتور تئودوسیوس یکم آن را به کلیسای جامع، مقر اسقف دمشق، تبدیل کرد.

پس از فتح مسلمانان (به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی ۶۳۴ و به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ۶۳۶)، نمازخانه‌ای برای مسلمانان در بخش جنوب‌شرقی بنا برپا شد. در ۷۰۶ ولید یکم تصمیم به ساخت مسجد جامع گرفت، بیشتر کلیسا را ویران کرد و در عوض کلیساهای مصادره‌شدهٔ دیگری را به مسیحیان بازگرداند. تکمیل آن به ۷۱۱ یا ۷۱۵، دومی در زمان جانشینش سلیمان، تاریخ‌گذاری می‌شود. به گفتهٔ ابن فقیه، ۶۰۰٬۰۰۰ تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ دینار طلا هزینه شد و حدود ۱۲٬۰۰۰ نفر در ساخت آن کار کردند.

آتش‌سوزی‌های ۱۰۶۹، ۱۴۰۱ (در زمان تیمور، هنگامی که گنبد مرکزی فرو ریخت) و ۱۸۹۳، همراه با زمین‌لرزه‌های ۱۷۵۹، بارها بازسازی را ناگزیر کردند؛ ممالیک، به‌ویژه بیبرس از ۱۲۷۰، از فعال‌ترین مرمت‌گران بودند. پس از ۱۸۹۳ عثمانیان نُه سال صرف بازسازی شبستان کردند و نقشه را تا حد زیادی حفظ کردند، اما تزیینات اصلی را بازتولید نکردند.[1][2]

محوطهٔ مستطیلی حدود ۹۷ در ۱۵۶ متر است (در ویکی‌پدیای آلمانی ۱۵۷ در ۹۷)؛ دیوارهای بیرونی آن همان دیوارهای محوطهٔ معبد رومی‌اند. حیاط در شمال و شبستان ۱۳۶ در ۳۷ متری در جنوب قرار دارد، با سه راهرو موازی با دیوار قبله بر ستون‌های کورنتی که یک راهروی عرضی مرکزی بلندتر آن‌ها را قطع می‌کند. بر فراز آن گنبد النسر (قبة النسر) برمی‌خیزد که پس از ۱۸۹۳ با سنگ بازسازی شد؛ ارتفاع آن ۳۶ متر (مقالهٔ انگلیسی) یا بیش از ۴۵ متر (آلمانی و عربی) ذکر شده است.

موزاییک‌های طلایی زمانی حدود ۴٬۰۰۰ متر مربع را می‌پوشاندند و منظره‌ها و بناها را، بی هیچ پیکر انسانی یا جانوری، نشان می‌دادند؛ بهترین بقایای حفظ‌شده در حیاط‌اند. سه مناره وجود دارد: منارهٔ العروس بر دیوار شمالی (بخش پایینی احتمالاً از سدهٔ نهم، بخش بالایی ۱۱۷۴)، منارهٔ عیسی حدوداً ۷۷ متری در جنوب‌شرق (بدنهٔ اصلی ۱۲۴۷، بخش بالایی عثمانی) و منارهٔ هشت‌ضلعی قایتبای از ۱۴۸۸ در جنوب‌غرب.[1][2][3]

این مکان در خدمت آیین‌های آرامی، یونانی و رومی، سپس کلیسای جامع مسیحی و از سدهٔ هشتم مسجد جامع سنی شهر بوده است. همچنین مرکز دانش بود: ابن تیمیه از ۱۲۸۵ در اینجا تدریس کرد و ستاره‌شناس ابن شاطر از ۱۳۳۲ تا ۱۳۷۶ موقّت (زمان‌سنج) و رئیس مؤذنان آن بود. در دوران عثمانی، وقف آن با ۵۹۶ کارمند بزرگ‌ترین وقف شهر بود و خطیب آن یکی از بانفوذترین مقامات دمشق.

سنت مسیحی و اسلامی هر دو، که به سدهٔ ششم بازمی‌گردند، سر یحیای تعمیددهنده (یحیی) را در اینجا می‌دانند؛ زیارتگاهی در شبستان مورد احترام هر دو است. در ۶ مه ۲۰۰۱ پاپ ژان پل دوم در آنجا نماز گزارد که نخستین دیدار یک پاپ از مسجد بود. دو زیارتگاه یادآور حسین بن علی، نوهٔ پیامبر، است؛ به گفتهٔ مقالهٔ آلمانی، زیارتگاهی که گفته می‌شود سر او را در بر دارد، زیارتگاه مهمی برای شیعیان است. سنت اسلامی منارهٔ عیسی را با فرود آمدن عیسی در آخرالزمان پیوند می‌دهد.

از نظر سیاسی، مسجد بارها محل گردهمایی بوده است: بر ضد صلیبیان در ۱۱۴۸ و برای نخستین اعتراضات مهم بهار عربی در سوریه در ۱۵ مارس ۲۰۱۱.[1][2]

نقشهٔ آن با سه راهرو و یک راهروی عرضی، مساجدی بسیار فراتر از سوریه، از جمله قرطبه و الازهر در قاهره، را شکل داد. پژوهشی در سال ۲۰۲۲ نتیجه گرفت که بیشتر قطعه‌های موزاییک در مصر ساخته شده‌اند؛ اینکه این تصاویر بهشت، دمشق یا جهان شناخته‌شده را نشان می‌دهند، همچنان محل بحث است.[1]

منابع هیچ آسیبی را پس از ۱۹۹۴، زمانی که نوسازی به دستور حافظ اسد – که یونسکو روش‌های آن را نقد کرد – تکمیل شد، مستند نمی‌کنند. شهر باستانی دمشق در کل از سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار دارد.[1][3][4]