معبد ژوپیتر در دمشق · عکس: Ai@ce · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons · ثبت‌شده 2008
معبد ژوپیتر دمشق
نام محلی: معبد جوبيتر الدمشقي
معبد ژوپیتر در دمشق پرستشگاه رومی ژوپیتر در شمال شهر قدیم کنونی بود که از پرستشگاه‌های پیشین هدد و زئوس پدید آمد. در اواخر دوران باستان به کلیسای یحیای تعمیددهنده تبدیل شد و در سدهٔ هشتم مسجد اموی در درون محوطهٔ داخلی آن ساخته شد. بقایای دروازه‌ها، ستون‌بندی‌ها و دیوارها در شهر قدیم باقی مانده است.
تاریخ
در عصر آهن، دمشق پایتخت دولت آرامی آرام-دمشق بود که مردمش خدای توفان، هدد-رمّان، را می‌پرستیدند. به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی و عربی، معبد او بر جای مسجد اموی کنونی قرار داشت؛ ویکی‌پدیای آلمانی هم شکل و هم جای آن را نامعلوم می‌داند. یک سنگ باقی مانده است: قطعه‌سنگی با ابوالهولی به سبک مصری که در مسجد دوباره به کار رفته است (ویکی‌پدیای آلمانی)، یا سنگی از دوران پادشاهی حزائیل که اکنون در موزهٔ ملی دمشق است (ویکی‌پدیای انگلیسی و عربی). در دورهٔ سلوکی، هدد با زئوس یکی دانسته شد؛ به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، در زمان آنتیوخوس چهارم پرستشگاه به‌عنوان معبد زئوس از نو ساخته شد.
پس از فتح روم در ۶۴ پیش از میلاد، آیین به ژوپیتر منتقل شد. کتیبهٔ ساختمانی آگوستوس آغاز گسترش را تاریخ‌گذاری می‌کند؛ حیاط درونی (تمنوس) اندکی پس از ۱۴ میلادی و حیاط بیرونی (پریبولوس) تا میانهٔ سدهٔ یکم تکمیل شد. معبد در زمان سپتیمیوس سوروس (۱۹۳–۲۱۱) نوسازی شد. پژوهشگر مأمون عبدالکریم طراحی آن را به معمار دمشقی‌زاده، آپولودوروس، نسبت می‌دهد. کتیبه‌ای از دیدار امپراتور یولیانوس (۳۶۱–۳۶۳) گواهی می‌دهد.
در جریان آزار بت‌پرستان، تئودوسیوس یکم معبد را به کلیسای یحیای تعمیددهنده تبدیل کرد؛ ویکی‌پدیای آلمانی از تخریب و تبدیل بخش‌هایی از آن سخن می‌گوید. پس از فتح مسلمانان (ویکی‌پدیای آلمانی: ۶۳۴؛ انگلیسی و عربی: ۶۳۵) کلیسا مدتی همچنان مورد استفاده بود؛ خلیفه ولید یکم در ۷۰۶ دستور ساخت مسجد اموی را داد که در سمت جنوبی تمنوس کهن ساخته شد.[1][2][3]
معماری
این مجموعه از دو محوطهٔ حصاردار تشکیل می‌شد: پریبولوس بیرونی که بازاری را نیز در بر داشت، و تمنوس درونی با سلا (نیایشگاه) و تندیس آیینی در مرکز آن. برج‌هایی در چهار گوشهٔ تمنوس برای آیین‌هایی در سنت سامی قرار داشتند. ورودی اصلی در شرق بود و خیابانی ستون‌دار از آگورا به آن می‌رسید. ویکی‌پدیای آلمانی ابعاد پریبولوس را ۳۸۰ در ۳۱۰ متر و حیاط درونی را ۵۶ در ۹۷ متر ذکر می‌کند؛ وولتسینگر و واتسینگر در ۱۹۲۱ پریبولوس را حدود ۳۵۰ در ۴۵۰ متر اندازه گرفتند. تا سدهٔ چهارم این بزرگ‌ترین معبد سوریهٔ رومی بود.[1][2][3]
پژوهش
ریچارد پوکاک در ۱۷۴۵ نقشه‌ای از این مجموعه منتشر کرد و جوزایاس پورتر در ۱۸۵۵ نقشه‌ای که ۴۰ ستون یا پارهٔ ستون بازمانده در میان خانه‌ها را نشان می‌داد. به گفتهٔ ویکی‌پدیای عربی، از ۲۰۰۶ بقایای معبد در برابر دروازهٔ جنوبی مسجد از خاک بیرون آمده است. یونسکو بقایای گستردهٔ معبد ژوپیتر را در شمار کهن‌ترین شواهد رومی پیدا در اثر میراث جهانی شهر باستانی دمشق نام می‌برد.[1][3][4]
گاه‌شمار
گالری
وضعیت مستند
وضعیت کنونی مستند نشده است · تا 2026
بخش‌هایی از دیوارهای تمنوس اکنون دیوارهای بیرونی مسجد را تشکیل می‌دهند. بقایای سه ورودی محوطهٔ بیرونی باقی مانده است، از جمله دروازهٔ غربی میان سوق الحمیدیه و مسجد با بخش‌هایی به‌خوبی حفظ‌شده از یک ستون‌بندی؛ در شرق، محور تا محلهٔ القیمریه ادامه می‌یابد. پاره‌های دیگر در خانه‌ها، مغازه‌ها و خان‌های پیرامون پراکنده‌اند. هیچ گزارش تاریخ‌داری دربارهٔ وضعیت وجود ندارد.[1][2][3]
بازدید
رسیدن و اقامت
خدمات مستندشده سفر، اقامت و حمل‌ونقل در استان دمشق:
خدمات پزشکی نزدیک
فاصلهٔ مستقیم از این مکان. داده‌ها: OpenStreetMap، تا تاریخ 2026-10-30. وضعیت فعالیت بررسی نشده است – پیش از رفتن تماس بگیرید.
منابع (۱۱)
- Wikipedia (en): Temple of Jupiter, Damascus rev. 1364720939 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (de): Jupitertempel in Damaskus rev. 270496236 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ar): معبد جوبيتر الدمشقي rev. 71908625 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- UNESCO World Heritage Centre: Ancient City of Damascus · 2026-10-30
- Wikidata · CC0 · 2026-10-30
- Wikipedia (es) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (hi) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (it) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (pt) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ur) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- OpenStreetMap · ODbL · 2026-10-30
Widersprüche: (1) Aramäischer Tempel – en/ar am Ort der Moschee, de Lage unbekannt. (2) Erhaltener Stein – en/ar: Stein aus der Zeit Hasaels im Nationalmuseum Damaskus; de: Sphinx-Block in der Moschee wiederverwendet; ob identisch, unklar. (3) Maße – de Peribolos 380 × 310 m, Innenhof 56 × 97 m; en/ar nach Wulzinger/Watzinger 1921 ca. 350 × 450 m. (4) Eroberung – de 634, en/ar 635. (5) Theodosius I. – en Umwandlung, de Abriss und Umbau von Teilen. (6) Bauzeit – en/ar 'bis Constantius II.', ohne Belegdetail, nicht übernommen. (7) Apollodor – en als Zuschreibung durch Abdulkarim, ar als Tatsache; als Zuschreibung wiedergegeben. Angaben zu Kosten/Arbeitern des Moscheebaus (de, nach Ibn al-Faqih) betreffen die Moschee und wurden nicht übernommen. Umwandlung unter Theodosius I. ohne Jahresangabe im Paket, daher nicht in der Timeline. Q183562 aus bestehendem Redaktionsdatensatz; Q3678596 nach Wikidata P361.