Hama Su Dolapları

Kökenleri eskidir ancak tarihlendirilmesi güçtür. 55 kilometre akış aşağıdaki Apameia'dan bir mozaik, Hama'dakilere çarpıcı biçimde benzeyen bir çark gösterir; UNESCO ve Arapça Vikipedi bu mozaiği MS 469'a tarihlendirirken, İngilizce Vikipedi mozaikler ve çinilere dayanarak Apameia yakınında yaklaşık MS 350'ye kadar dolapların bulunduğunu belirtir. Almanca Vikipedi mozaik için MÖ 469'u verir ve İmparator Elagabalus'un 3. yüzyılın başlarına ait, Apameia'daki bir dolaptan söz eden bir anlatımını aktarır.

13. yüzyıldan bir bölge tarihçisi 9. yüzyılın sonlarında Hama'da dolaplar bulunduğunu bildirmiştir; 12. yüzyılın sonlarına gelindiğinde orada muhtemelen çok sayıda dolap çalışıyordu. 1157 depreminden sonra Nureddin su sistemini ve dolapları onartmıştır. İlk çarkların Roma-Bizans döneminden mi yoksa İslam döneminden mi kaldığı sorusu açıktır. Tüm tarihler yerleri ifade eder: ahşabın sürekli değiştirilmesi gerektiğinden, bakımlı bir dolabın yaklaşık her 15 yılda bir tamamen yenilendiği tahmin edilmektedir.

20. yüzyılın başında Hama ve çevresinde 105 dolap vardı. 1930'lardan itibaren motorlu pompalar bunların yerini almış, 1960'tan itibaren de Rastan barajı nehrin seviyesini düşürdüğü için dolaplar aylarca durmuştur. 1970'te sekiz tanesi hâlâ çalışıyordu. 1977 ile 1981 arasında altı, 1988'de ise yedi dolap daha restore edilmiştir.[1][2][3][4]

Çarklar alttan beslemelidir; çemberdeki kanatlara çarpan akıntıyla döner. Kanatların arasında bir tarafı yarı açık ahşap kutular bulunur; bunlar altta dolar ve üstte bir ağızdan su kemerine boşalır. Çarka göre kutular 4 ila 12 litre alır ve verim saatte 50.000 ila 200.000 litre arasında değişir. Masif mil cevizdendir; diğer parçalar için kavak, çam, meşe, kayısı ve dut anılır. Arapça Vikipedi adı konmuş yirmi kadar parçayı sıralar.

Her dolap, akıntıyı çarka yönlendiren bir bendin hemen altında yer alır; savaklar hızını ayarlar ve bir bendi dörde kadar çark paylaşabilir. Su, nehirden dik açıyla ayrılan ve kimi zaman birkaç yüz metre uzunluğunda olan yüksek taş kemerler üzerindeki su kemerlerine akar. Bu sisteme, Asi'nin eğiminin az olması ve yüksek kıyılar arasında derinden akması nedeniyle ihtiyaç duyulmuştur; Almanca ve Arapça Vikipedi 70 metreye varan bir farktan söz eder.[1][2][3][4]

Dolaplar meyve ve sebze bahçelerini sulamış ve kente su sağlamıştır. UNESCO'ya göre prensler ve valiler bunları malikâneleri, sarayları, camileri, hamamları ve kervansarayları için yaptırmıştır. El-Muhammediye yaklaşık bir kilometre uzaklıktaki Ulu Cami'yi, bir hamamı, çeşmeleri, evleri ve bahçeleri beslemiş; el-Mamuriye ise bahçelere, dokuz camiye, dört hamama ve yüz kuyuya hizmet etmiştir. Çarkların çoğu varlıklı toprak sahiplerine aitti, ancak kullanıcılar maliyetleri, bakımı ve suyu belirli kurallar çerçevesinde ortaklaşa paylaşıyordu.

Kentte on yedi dolap günümüze ulaşmıştır (Arapça Vikipedi 19 sayar). Su kemerleri kısaltıldığı için artık su vermezler, ancak kentin simgesi olarak dönerler, bahar festivali gibi etkinliklerde ışıklandırılırlar ve yerel gençler geleneksel olarak onlara binerek döner. Bakım hâlâ uzman dolap marangozu ailelerinin elindedir.[1][2][3][4]

El-Muhammediye, 1854'te Man Adası'ndaki Laxey Çarkı onu kıl payı geçene kadar yaklaşık 500 yıl boyunca dünyanın en yüksek su çarkıydı. 2006'da Amerikan Makine Mühendisleri Derneği onu Tarihî Makine Mühendisliği Simgesi ilan etmiştir. Çapı kaynağa göre değişir: 21 metre (İngilizce Vikipedi), 22 metre (UNESCO), 27 metre (Almanca Vikipedi).

Arapça adı nâ'ûra, kalın ahşap millerin inlemesinden ötürü, uğultulu bir sesi ifade eden bir fiilden gelir.[1][2][3][4]

Hükümet dışı bir kaynağa göre, Suriye ordusunun Şubat 1982'deki Hama saldırısı sırasında ahşap çarkların yaygın bir hasardan kurtulduğu bildirilmiştir; su kemerlerinin o sırada yıkılıp yıkılmadığı belirsizdir. Dolapların çoğu 2011'de başlayan iç savaştan sağ çıkmıştır: Amerikan Bilimin İlerlemesi Derneği'nin on alanın uydu görüntülerini karşılaştırması 2014'e kadar büyük bir hasar tespit etmemiştir. Ancak 8 Ağustos 2014'te el-Cabiriye dolabının ahşap çarkının üst kısmı yakılmış, taş kaidesi ayakta kalmıştır; diğerleri kereste için sökülmüş ya da bakımsızlıktan zarar görmüştür. 2020'de geleneksel ustalar el-Muhammediye'yi restore ediyordu; çalışmalar fon ve eğitimli usta eksikliği nedeniyle aksıyordu.[1][2]