Halep Merkez Sinagogu

David Sutton'ın kaydettiği Yahudi geleneğine göre Kral Davud'un komutanı Tseruya oğlu Yoav, o zamanlar Aram Soba olarak adlandırılan kenti fethettikten sonra temellerini atmıştır; Yoav Sinagogu adı buradan gelir. En eski kısım olan batı kanadı İngilizce Vikipedi'ye göre 5. ya da 6. yüzyıla, Almanca Vikipedi'ye göre 4. ya da 5. yüzyıla tarihlendirilir; günümüze ulaşan en eski yazıt 834 tarihlidir. İngilizce maddeye göre 1260 Moğol istilası sırasında sinagog belirlenmiş altı güvenli sığınaktan biriydi; Almanca madde ise 13. yüzyıldaki Moğol hasarından sonra camiye dönüştürüldüğünü belirtir. 1400'de Timur'un istilası sırasında yıkılmış ve dikkat çekmemek için bilinçli olarak daha küçük ölçekte 1405 ile 1418 arasında yeniden inşa edilmiştir.

1516 Osmanlı fethinden sonra ekonomik büyüme İspanya'dan Yahudileri Suriye'ye çekmiş ve yeni gelenlerin kendi ayinlerini sürdürebilecekleri bir doğu kanadı inşa edilmiştir. Yapı 1855'te yeniden yenilenmiştir. Gezgin Pietro della Valle Ağustos 1626'da sinagogu ziyaret etmiş, bilgin Elkan Nathan Adler ise 1905'te onu tanımlamıştır.

1 Aralık 1947 Halep pogromunda sinagog yağmalanmış ve yakılmıştır; Almanca Vikipedi, çoğu çocuk olmak üzere birkaç cemaat üyesinin öldürüldüğünü ve Kodeks'in bazı sayfalarının yandığını bildirir. Yapı, New York'taki Suriye Yahudi topluluğunun 1992'de tamamlanan bir yeniden inşayı finanse ettiği 1990'a kadar harabe hâlinde kalmıştır. Halep'te Yahudi topluluğu kalmadığından kullanılmamış ve Suriye hükümetinin yetkisine bırakılmıştır.[1][2][3]

Kompleks üç bölümden oluşuyordu: batı ibadet salonu, merkezî avlu ve doğu kanadı. Batı salonu sütun sıralarıyla üç nefe ayrılmıştı; batı duvarında farklı tasarımlarda yedi pencere vardı ve ortasında altı basamaklı oyma ahşap bir teva duruyordu. Kudüs'e bakan güney ucunda Orta Ahit Dolabı ve Musa'nın Ahit Dolabı bulunuyordu; doğu nefi, üzerinde kadınlar galerisi bulunan Mühürlü Ahit Dolabı'yla bir giriş holüne dönüşmüştü.

Avluda dört sütun üzerinde kubbeli bir teva duruyordu. Batı duvarında şofarın çalındığı Tekia Ahit Dolabı ile sünnetler için kullanılan ve dokuz basamakla çıkılan bir platform bulunuyordu; Yaz Ahit Dolabı güney duvarına dayalıydı ve kuzey tarafta bir beth midrash yer alıyordu. Doğu kanadında Sefarad Yahudilerinin Ahit Dolabı ve Kodeks'in saklandığı kapalı İlyas Mağarası bulunuyordu. Kompleks genelinde yedi Ahit dolabı (hehalot) vardı ve daha küçük bir şapel genizayı barındırıyordu.[1][2]

Topluluğun başlıca sinagogu olarak yapı onun bileşimini yansıtıyordu: Almanca Vikipedi'ye göre köklü Musta'rabi cemaati batı kanadında dua ediyor, doğu kanadı ise “Frenkler” olarak bilinen sonradan gelen Sefaradlar için bir çalışma salonu ve ibadet alanı olarak hizmet veriyordu. Güzel havalarda, özellikle yazın, avlu açık hava ibadethanesi olarak kullanılıyordu.

Almanca Vikipedi'ye göre 14. yüzyıldan beri olmak üzere beş yüz yılı aşkın bir süre topluluk burada, Almanca maddenin Masoretik İbranice Kutsal Kitap'ın en eski el yazması olarak nitelendirdiği Halep Kodeksi'ni saklamıştır. Pogromdan sonra Kodeks, Almanca maddeye göre 1958'de İsrail'e götürülmüştür. Sonraki dönem için Almanca Vikipedi, 1 Haziran 2008'de sinagogda Kadiş ve Kohanim dualarına izin verildiğini belirtir.[1][2][3]

Ayırt edici bir özellik ibadet yerlerinin çoğaltılmasıydı: üç bölümün her birinin kendi tevası ve Ahit dolapları vardı; böylece salon, avlu ve doğu kanadı mevsime ve cemaate göre kullanılabiliyordu. Kaynaklar doğu kanadı için çelişkili tarihler verir (15., 16. ya da 19. yüzyıl).[1][2]

Suriye iç savaşı sırasında yapı 2011 ile 2015 arasında belirsiz koşullar altında yeniden hasar görmüştür. Sephardic Heritage Museum 2016'da restorasyona başlamıştır; 2023 depremleri ek hasara yol açmıştır. İngilizce Vikipedi'ye göre (Temmuz 2026 sürümü) restorasyon devam etmektedir.[1][3]