Meczet Umajjadów

Miejsce to jest miejscem kultu od epoki żelaza. Aramejczycy zbudowali tu świątynię boga burzy Hadada-Rammana; jeden kamień z czasów panowania króla Chazaela zachował się w Muzeum Narodowym w Damaszku. Za Seleucydów sanktuarium było prawdopodobnie poświęcone Zeusowi, a po podboju rzymskim w 64 roku p.n.e. Jowiszowi, stając się największą świątynią w rzymskiej Syrii. W 391 roku cesarz Teodozjusz I przekształcił je w katedrę, siedzibę biskupa Damaszku.

Po podboju muzułmańskim (według anglojęzycznej Wikipedii w 634, według niemieckojęzycznej w 636 roku) w południowo-wschodniej części budowli urządzono salę modlitw dla muzułmanów. W 706 roku al-Walid I postanowił zbudować meczet zbiorowy, zburzył większą część kościoła, a w ramach rekompensaty zwrócił chrześcijanom inne skonfiskowane kościoły. Ukończenie datuje się na 711 lub 715 rok, to drugie za jego następcy Sulajmana. Według Ibn al-Fakiha wydano od 600 000 do 1 000 000 złotych dinarów, a przy budowie pracowało około 12 000 ludzi.

Pożary w 1069, 1401 (za Timura, gdy zawaliła się kopuła centralna) i 1893 roku, wraz z trzęsieniami ziemi z 1759 roku, wielokrotnie wymuszały odbudowę; szczególnie aktywnymi restauratorami byli mamelucy, zwłaszcza Bajbars od 1270 roku. Po 1893 roku Osmanowie przez dziewięć lat odbudowywali salę modlitewną, w dużej mierze zachowując plan, lecz nie odtwarzając pierwotnej dekoracji.[1][2]

Prostokątny obszar meczetu mierzy około 97 na 156 metrów (w niemieckojęzycznej Wikipedii 157 na 97); jego mury zewnętrzne to mury rzymskiego temenosu świątyni. Dziedziniec leży od północy, sala modlitewna o wymiarach 136 na 37 metrów od południa; ma trzy nawy równoległe do ściany kibli, wsparte na kolumnach korynckich, przecięte wyższym centralnym transeptem. Nad nim wznosi się Kopuła Orła (Kubbat an-Nisr), odbudowana z kamienia po 1893 roku; jej wysokość podaje się jako 36 metrów (artykuł anglojęzyczny) lub ponad 45 metrów (niemieckojęzyczny i arabskojęzyczny).

Złote mozaiki pokrywały niegdyś około 4000 metrów kwadratowych, przedstawiając krajobrazy i budowle, lecz bez postaci ludzkich i zwierzęcych; najlepiej zachowane pozostałości znajdują się na dziedzińcu. Meczet ma trzy minarety: Minaret Oblubienicy przy murze północnym (dolna część prawdopodobnie z IX wieku, zwieńczenie z 1174 roku), Minaret Isy o wysokości około 77 metrów w narożniku południowo-wschodnim (główny korpus z 1247 roku, zwieńczenie osmańskie) oraz ośmioboczny Minaret Kaitbaja z 1488 roku w narożniku południowo-zachodnim.[1][2][3]

Miejsce służyło kultom aramejskim, greckim i rzymskim, następnie jako chrześcijańska katedra, a od VIII wieku jako sunnicki meczet zbiorowy miasta. Było także ośrodkiem nauki: od 1285 roku nauczał tu Ibn Tajmijja, a astronom Ibn asz-Szatir był w latach 1332–1376 chronometrystą i głównym muezinem. Za Osmanów jego wakf, zatrudniający 596 osób, był największym w mieście, a jego kaznodzieja jednym z najbardziej wpływowych urzędników Damaszku.

Zarówno tradycja chrześcijańska, jak i muzułmańska, sięgająca VI wieku, umieszcza tu głowę Jana Chrzciciela (Jahji); sanktuarium w sali modlitewnej jest czczone przez wyznawców obu religii. 6 maja 2001 roku modlił się tam papież Jan Paweł II – była to pierwsza papieska wizyta w meczecie. Dwa sanktuaria upamiętniają Husajna ibn Alego, wnuka Proroka; według artykułu niemieckojęzycznego to, w którym ma się znajdować jego głowa, jest ważnym miejscem pielgrzymek szyickich. Tradycja islamska łączy Minaret Isy z zstąpieniem Jezusa u kresu czasów.

Pod względem politycznym meczet wielokrotnie służył jako miejsce mobilizacji – przeciwko krzyżowcom w 1148 roku oraz podczas pierwszych znaczących protestów Arabskiej Wiosny w Syrii 15 marca 2011 roku.[1][2]

Jego plan z trzema nawami i transeptem ukształtował meczety daleko poza Syrią, m.in. w Kordobie i al-Azhar w Kairze. Badanie z 2022 roku wykazało, że większość kostek mozaikowych wykonano w Egipcie; to, czy przedstawienia ukazują Raj, Damaszek czy znany świat, pozostaje przedmiotem dyskusji.[1]

Źródła nie dokumentują żadnych zniszczeń po 1994 roku, kiedy zakończono renowację zleconą przez Hafiza al-Asada, której metody krytykowało UNESCO. Starożytne miasto Damaszek jako całość znajduje się od 2013 roku na Liście światowego dziedzictwa w zagrożeniu.[1][3][4]