نمای قلعهٔ جعبر (سوریه) از شمال، در میان آب‌های دریاچهٔ اسد · عکس: The original uploader was Eleman at English Wikipedia . · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons · ثبت‌شده 2008
قلعه جعبر
نام محلی: قلعة جعبر
قلعهٔ جعبر دژی بر کرانهٔ چپ دریاچهٔ اسد (دریاچهٔ فرات) در استان رقه است. جایگاه آن، که زمانی تپه‌ای برجسته بر فراز درهٔ فرات بود، با ساخت سد طبقه به جزیره تبدیل شد و تنها از راه یک گذرگاه خاکی مصنوعی می‌توان به آن رسید. سازه‌های کنونی عمدتاً ساختهٔ فرمانروای زنگی نورالدین‌اند که از ۱۱۶۸ به بعد دژ را بازسازی کرد.
تاریخ
معلوم نیست این تپه نخستین بار کی مستحکم شد؛ شاید از سدهٔ هفتم. در دوران پیش از اسلام این مکان دوسر نام داشت و بر سر راهی از رقه به سوی غرب قرار داشت؛ ویکی‌پدیای آلمانی و عربی این نام را از خدمتکاری (برده‌ای) به نام دوسر از آنِ نعمان بن منذر، که به گفتهٔ ویکی‌پدیای عربی پادشاه حیره بود، می‌دانند. از قلعهٔ دوسر در ۱۰۴۰/۴۱ یاد شده است. نام بعدی آن از شخصی به نام جعبر از بنی نمیر یا بنی قشیر گرفته شده است؛ اینکه او جعبر بن سابق بود یا جعبر بن مالک، نامعلوم است.
در ۱۰۸۶ ملکشاه یکم سلجوقی دژ را گرفت و آن را در برابر واگذاری حلب به سالم بن مالک عقیلی بخشید. نوادگان او تقریباً پیوسته تا اواخر سدهٔ دوازدهم آن را در اختیار داشتند، که در ۱۱۰۲ صلیبیان (بسته به منبع با اشغال یا محاصره) این دوره را قطع کردند. در ۱۱۴۶ زنگی هنگام محاصرهٔ دژ به دست یکی از بردگان خود کشته شد. در ۱۱۶۸ پسرش نورالدین آن را به دست گرفت و کارهای بزرگی در آن انجام داد. بعدها به دست ایوبیان و ممالیک افتاد، در جریان یورش‌های مغول به‌شدت آسیب دید و در سدهٔ چهاردهم مرمت شد.
در نزدیکی دژ، آرامگاه منسوب به سلیمان شاه، پدربزرگ عثمان یکم، قرار داشت؛ او احتمالاً با سلیمان بن قتلمش اشتباه گرفته شده است. بر پایهٔ مادهٔ ۹ پیمان آنکارا (۱۹۲۱) این ناحیه به برون‌بومی (اکسکلاو) ترکیه تبدیل شد. در ۱۹۷۳ آرامگاه به‌سبب بالا آمدن آب دریاچه به شمال منتقل شد و دژ به قلمرو سوریه درآمد.[1][2][3]
معماری
ابعاد دژ به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی و آلمانی ۳۷۰ × ۱۷۰ متر و به گفتهٔ ویکی‌پدیای عربی ۳۲۰ × ۱۷۰ متر است. دیواری سنگی با ۳۵ برج‌وبارو هسته‌ای صخره‌ای را در بر گرفته و بخشی از آن را خندقی خشک در جلو دارد؛ طرح آن یادآور ارگ حلب است. بخش‌های بالایی از آجر پخته‌اند. دسترسی از راه یک دروازه‌خانه و سرازیری پیچ‌درپیچی است که در صخره کنده شده است. در درون، بقایای تالاری طاق‌دار و منارهٔ آجری استوانه‌ای قرار دارد که به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی در ۱۱۷۳ در زمان نورالدین ساخته شد و بلندترین نقطهٔ دژ است. آجرکاری‌ای که امروز دیده می‌شود، تا حد زیادی حاصل مرمت ادارهٔ کل آثار باستانی و موزه‌های سوریه (DGAM) است.[1][2][3]
مرمت و کاوش
پیش از به زیر آب رفتن درهٔ فرات بر اثر سد طبقه، که ساخت آن در ۱۹۶۸ آغاز شد، کاوش‌ها و مرمت میان ۱۹۶۵ و ۱۹۷۴ انجام شد. دژ شیب‌دیواری محافظ و گذرگاهی خاکی به خشکی یافت؛ DGAM، ادارهٔ سد و یونسکو در آن مشارکت داشتند و هزینهٔ آن ۴ میلیون لیرهٔ سوریه بود. کار بر دیوارها و برج‌های شرقی، بخش‌هایی از باروهای غربی و «دونژون عالیه» متمرکز بود که برای نگهداری یافته‌ها در نظر گرفته شده بود؛ این یافته‌ها اکنون در موزهٔ ملی حلب و موزهٔ رقه‌اند.[1][2][3]
گاه‌شمار
گالری
وضعیت مستند
وضعیت کنونی مستند نشده است · تا 2017
داعش در ۲۰۱۴ دژ را تصرف کرد و به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، در محوطهٔ آن تونل‌ها و انبارهای جنگ‌افزار ساخت. در ۶ ژانویهٔ ۲۰۱۷ نیروهای دموکراتیک سوریه دژ را گرفتند. منابع هیچ گزارش تاریخ‌دار بعدی دربارهٔ وضعیت آن ندارند؛ ویکی‌پدیای عربی بسیاری از برج‌ها را، بی ذکر تاریخ، ویران‌شده یا ناپدیدشده توصیف می‌کند.[1][2][3]
بازدید
رسیدن و اقامت
خدمات مستندشده سفر، اقامت و حمل‌ونقل در استان رقه:
خدمات پزشکی نزدیک
فاصلهٔ مستقیم از این مکان. داده‌ها: OpenStreetMap، تا تاریخ 2026-10-30. وضعیت فعالیت بررسی نشده است – پیش از رفتن تماس بگیرید.
منابع (۱۵)
- Wikipedia (en): Qal'at Ja'bar rev. 1381456359 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (de): Qalʿat Dschaʿbar rev. 254842124 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ar): قلعة جعبر rev. 76080330 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikidata · CC0 · 2026-10-30
- Wikipedia (es) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (fa) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (fr) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (id) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (it) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (nl) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (pl) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ru) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (tr) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ur) · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- OpenStreetMap · ODbL · 2026-10-30
Maße 370 × 170 m (en, de) vs. 320 × 170 m (ar). Kreuzfahrer 1102: Besetzung (en) vs. Belagerung (de). Namengeber: Dschaʿbar ibn Sābiq (en, de) vs. Dschaʿbar ibn Mālik al-Qushairī (ar; de nennt beide). Herkunft des Namens Dausar: de sagt Ghassaniden-Kontrolle, nennt aber an-Nuʿmān ibn al-Mundhir; ar nennt ihn König von al-Hira – im Text nach ar wiedergegeben, die de-Zuordnung zu den Ghassaniden redaktionell prüfen. Minarett 1173 nur in de. Die ar-Angabe, die Burg sei für Besucher geöffnet und ein Turm sei Museum, wurde nicht übernommen (Besuchsangaben ausgeschlossen; de sagt, die Ausstellung im Donjon kam nicht zustande). Grabverlegung 1973 und spätere Exklavengeschichte (2015 Räumung) betreffen den neuen Standort, nicht die Burg. Kein UNESCO-Eintrag im Paket; UNESCO nur als Beteiligte der Arbeiten 1965–1974 genannt.