کنیسه دورا-اوروپوس

شهر دورا اروپوس حدود ۳۰۰ پیش از میلاد به دست سلوکوس یکم به‌عنوان دژی بر سر راه میان انطاکیه و سلوکیه بر دجله بنیان نهاده شد. اشکانیان در ۱۱۳ پیش از میلاد آن را گرفتند؛ از ۱۶۵ میلادی دژی مرزی رومی بود تا آنکه شاه ساسانی شاپور یکم آن را پس از محاصره‌ای در ۲۵۶، یا ۲۵۶–۲۵۷، تصرف کرد. جمعیت آن کوچانده شدند و شهر هرگز به‌طور دائم دوباره مسکونی نشد.

این کنیسه از خانه‌ای شخصی در بلوک L۷ پدید آمد. ویکی‌پدیای آلمانی می‌گوید احتمالاً از اواخر سدهٔ دوم برای عبادت به کار می‌رفت، در حالی که گاه‌شماری برگرفته از کلارک هاپکینز در مقالهٔ انگلیسی دربارهٔ شهر، تبدیل آن را به حدود ۱۶۵–۲۰۰ تاریخ‌گذاری می‌کند. بنا در ۲۴۴/۲۴۵ دگرگون شد، چنان‌که یک کتیبهٔ آرامی و کاشی‌های سقفِ کتیبه‌دار نشان می‌دهند؛ یک کاشی یونانی از سموئیل پسر یدایا، بزرگ یهودیان، به‌عنوان بانی در ۲۴۵ نام می‌برد.

پیش از یورش ساسانیان، پادگان رومی بناهای کنار دیوار غربی را برای تقویت آن با خاک و آوار پر کرد و بیشتر کنیسه را زیر خاک برد. گروهی از دانشگاه ییل و فرانسه به سرپرستی کلارک هاپکینز آن را در ۱۹۳۲ از خاک بیرون آوردند. انتقال کل بنا به ییل اجازه داده نشد و نقاشی‌ها به دمشق رفتند.[1][2][3][4][5]

این خانه حدود ۱۵ در ۸ متر بود و ضمیمه‌ای حدود ۱۰ در ۸ متر داشت؛ اتاق‌ها گرداگرد یک حیاط قرار داشتند و ضمیمه شامل پیش‌حیاطی ستون‌دار (پریستیل) و تالار اجتماعات بود. ابعاد تالار ۱۳٫۶۵ در ۷٫۶۸ متر و ارتفاع سقف آن حدود ۷ متر بود؛ دیوار غربی آن که رو به اورشلیم بود، جایگاه تورات را در بر داشت. سقف با کاشی‌های سفالی نقاشی‌شده پوشیده بود که ۲۳۴ عدد از آن‌ها بازیافته شد و گل‌ها، میوه‌ها، جانوران، چهره‌های زنانه و نشانه‌های منطقة‌البروج، یا کتیبه‌های یونانی و آرامی را نشان می‌دهند.

نقاشی‌ها در سه ردیف بر فراز ازاره تا ارتفاع حدود ۷ متر کشیده شده‌اند. از نظر فنی، آن‌ها تمپرا بر گچ‌اند و نه فرسکوی حقیقی. به‌سبب شیب خاکریز، دیوار غربی تقریباً به‌طور کامل، دیوارهای شمالی و جنوبی تا حدود نیمه، و دیوار شرقی تنها به‌صورت نواری باریک باقی مانده است.[1][2]

این بنا در خدمت جامعهٔ یهودی یک شهر پادگانی چندزبانه بود و با گسترش‌های پیاپی به هستهٔ محله‌ای کوچک یهودی تبدیل شد. کتیبه‌ها و نوشته‌های دیواری کنیسه به زبان‌های آرامی، یونانی، فارسی میانه و پارتی‌اند؛ بیشتر نوشته‌های فارسی بر روی نقاشی‌ها نوشته شده‌اند و ستایش بازدیدکنندگانی از جاهای دیگر را ثبت می‌کنند. کاربری آن با مدفون شدنش در ۲۵۶ پایان یافت.

امروز، به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، تالار نقاشی‌شده با چیدمان اصلی خود در موزهٔ ملی دمشق نصب شده است؛ ویکی‌پدیای آلمانی از اتاقی ویژه سخن می‌گوید. در سال ۲۰۲۵، پس از سقوط دولت اسد، هیئتی از پژوهشگران خارجی توانستند برای نخستین بار پس از دهه‌ها نقاشی‌ها را ببینند.[1][2][3]

۵۸ صحنهٔ بازمانده، که احتمالاً حدود ۶۰ درصد برنامهٔ اصلی‌اند، از کتاب مقدس عبری برگرفته شده‌اند: قربانی کردن اسحاق، موسی در برابر بوتهٔ سوزان و رهبری بنی‌اسرائیل از میان دریای سرخ، رؤیای حزقیال، مردخای و استر، و مسح داوود به دست سموئیل. دست خدا نشانگر مداخلهٔ الهی است؛ بنی‌اسرائیل به‌صورت نیرویی مسلح با سپرها و درفش‌هایی به سبک رومی، خیمهٔ عبادت به‌صورت معبدی رومی و هارون در جامهٔ پارسی نمایش داده شده‌اند. این یافته تفسیرهای تنگ‌نظرانه از ممنوعیت تصویر در دین یهود را به چالش کشید. مدخل فهرست موقت یونسکو، که دورا اروپوس از ۱۹۹۹ در آن قرار دارد، نقاشی‌های کنیسه را در شمار مشهورترین آثار شهر می‌آورد.[1][2][3][5]

در سطح شهر: دورا اروپوس میان ۲۰۱۱ و ۲۰۱۴ در دوران داعش غارت و تا حد زیادی ویران شد؛ تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۱۵ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد محوطه به دست غارتگران ویران شده است. در سطح بنا: به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، آنچه از کنیسه در محل باقی مانده بود ظاهراً ویران شده است، شاید در ۲۰۱۴. نقاشی‌ها و تالار دوباره سرهم‌شده در موزهٔ ملی دمشق‌اند؛ وضعیت کنونی حفاظت آن‌ها در منابع توصیف نشده است.[1][3][4]