قلعه حلب

معبد خدای توفان، هدد، که به‌تازگی کاوش شده و در متن‌های میخی ابلا و ماری از آن یاد شده است، استفاده از تپه را به میانهٔ هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌رساند؛ این معبد دست‌کم تا سدهٔ نهم پیش از میلاد به کار می‌رفت. مورخان عرب قرون وسطی ارگ مستحکم را به فرمانروای سلوکی، سلوکوس یکم، نسبت می‌دهند که نام شهر را به بِرویا تغییر داد. امپراتور یولیانوس در ۳۶۳ بر ارگ گاوی سفید برای زئوس قربانی کرد و در سدهٔ هفتم مردم شهر در جریان نبرد با ساسانیان به ارگ پناه بردند.

سپاهیان مسلمان در ۶۳۶ حلب را گرفتند. سیف‌الدوله حمدانی از ۹۴۴ از این شهر فرمان راند و پس از غارت بیزانسی‌ها در ۹۶۲، حمدانیان کاخ خود را به درون ارگ منتقل کردند. نورالدین (حک. ۱۱۴۷–۱۱۷۴) آن را مستحکم کرد. شکل کنونی آن بیش از همه مدیون پسر صلاح‌الدین، الظاهر غازی (حک. ۱۱۹۳–۱۲۱۵)، است که دیوارها را تقویت کرد، شیب تپه را با سنگ پوشاند، خندق را ژرف‌تر کرد، پلی بر آن زد و در ۱۲۱۳ بلوک ورودی را بازسازی کرد.

مغولان در ۱۲۶۰ به ارگ آسیب زدند و تیمور در ۱۴۰۰–۱۴۰۱ آن را ویران کرد. از ۱۴۱۵ والی مملوک، سیف‌الدین جکم، آن را با دو برج پیشین و کاخی بر فراز دروازه بازسازی کرد. پس از مرمتی در زمان سلیمان یکم (۱۵۲۱) و آسیب سنگین در زمین‌لرزهٔ ۱۸۲۲، کاوش و مرمت در دوران قیمومت فرانسه از دههٔ ۱۹۳۰ و حفاظت به دست بنیاد فرهنگی آقاخان در دههٔ ۲۰۰۰ در پی آمد.[1][2][3]

تپه قاعده‌ای بیضوی به ابعاد ۴۵۰ در ۳۲۵ متر دارد و حدود ۵۰ متر ارتفاع می‌یابد؛ سطح بالایی ۲۸۵ در ۱۶۰ متر است. شیب آن زمانی سراسر با سنگ آهک پوشیده بود که بخش‌هایی از آن باقی مانده است و خندقی از سدهٔ دوازدهم به ژرفای ۲۲ متر و پهنای ۳۰ متر آن را احاطه کرده است. پل به بلوک ورودی می‌رسد که مسیر آن با پیچ‌های قائم (پنج پیچ، یا در گزارشی دیگر بیش از شش) و سه دروازه با پیکره‌های کنده‌کاری‌شده برای کند کردن مهاجمان طراحی شده بود و سنگ‌اندازها نیز به این کار یاری می‌رساندند.

بر فراز بلوک ورودی، تالار تخت مملوکی قرار دارد که به گفتهٔ ویکی‌پدیای عربی ۲۶٫۵ در ۲۳٫۵ متر است؛ الغوری، آخرین سلطان مملوک، سقف تخت آن را با نُه گنبد جایگزین کرد. در درون، «کاخ شکوه» ایوبی با سردر مقرنس و حیاط چهارایوانی، حمامی سه‌بخشی، دو مسجد که از کلیساهای بیزانسی تبدیل شده‌اند – مسجد ابراهیم و مسجد جامع با منارهٔ ۲۱ متری‌اش – و چاه‌هایی به ژرفای تا ۱۲۵ متر قرار دارند.[1][2][3]

این تپه نخست پرستشگاه خدای توفان، سپس ارگ، پناهگاه و دژ بود. در دوران زنگیان و ایوبیان، ارگ مقر حکومت و زندان صلیبیان سرشناس بود: ژوسلن دوم ادسا در اینجا درگذشت و رنو دو شاتیون و شاه بودوئن دوم اورشلیم در اینجا زندانی بودند. در اوایل سدهٔ سیزدهم به شهری کاخ‌گونه با بناهای مسکونی، دینی، نظامی و پشتیبانی تبدیل شد. در دوران عثمانی به‌عنوان سربازخانه به کار رفت؛ در ۱۶۷۹ کنسول فرانسوی، دارویو، ۱٬۴۰۰ نفر را در آنجا شمرد که ۳۵۰ نفرشان ینی‌چری بودند.

روایتی عامیانه تپه را با ابراهیم پیوند می‌دهد که گفته می‌شود گوسفندانش را در اینجا می‌دوشید؛ نورالدین محرابی چوبی به مسجد ابراهیم داد که در دوران قیمومت از دست رفت. در سدهٔ بیستم ارگ به محوطه‌ای باستانی و محل برگزاری رویدادها تبدیل شد، آمفی‌تئاتری در ۱۹۸۰ به آن افزوده شد و نماد شهر به شمار می‌رود. در جریان جنگ داخلی، ارتش سوریه از آن به‌عنوان پایگاه نظامی استفاده کرد.[1][2][3]

یونسکو خندق، شیب‌دیوار سنگ‌پوش و دروازه با سنگ‌اندازهایش را به‌عنوان مجموعه‌ای مهم از معماری نظامی عرب برجسته می‌کند. هنگامی که الظاهر غازی دیوارهای شهر را گسترش داد، ارگ به‌جای حاشیه در مرکز استحکامات قرار گرفت.[1][4]

آسیب‌های جنگ برای اوت ۲۰۱۲ (دروازهٔ بیرونی) و ژوئیهٔ ۲۰۱۵ (انفجار تونل زیر دیوار بیرونی، با مسئولیتی محل اختلاف) ثبت شده است؛ ارگ در اوایل ۲۰۱۸ در حالی که تعمیرات ادامه داشت بازگشایی شد. پس از آسیب گسترده در زمین‌لرزهٔ ۶ فوریهٔ ۲۰۲۳، در ۱۷ فوریهٔ ۲۰۲۴ پس از دو مرحله مرمت برج پیشین جنوبی بازگشایی شد. در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۴ هیئت تحریر الشام و دیگر نیروهای شورشی ارگ را تصرف کردند.[1][2]