Synagoga w Dura Europos

Miasto Dura Europos zostało założone około 300 roku p.n.e. przez Seleukosa I jako twierdza na szlaku między Antiochią a Seleucją nad Tygrysem. Partowie zajęli je w 113 roku p.n.e.; od 165 roku n.e. było rzymską twierdzą graniczną, dopóki sasanidzki król Szapur I nie zdobył go po oblężeniu w 256 lub w latach 256–257. Ludność deportowano, a miasto nigdy nie zostało trwale ponownie zasiedlone.

Synagoga rozwinęła się z prywatnego domu w kwartale L7. Niemieckojęzyczna Wikipedia podaje, że prawdopodobnie służyła do kultu od końca II wieku, natomiast chronologia według Clarka Hopkinsa w anglojęzycznym artykule o mieście datuje przebudowę na ok. 165–200. Budynek przebudowano w latach 244/245, o czym świadczą aramejska inskrypcja i opisane inskrypcjami płytki sufitowe; jedna grecka płytka wymienia jako fundatora w 245 roku Samuela, syna Jedai, starszego Żydów.

Przed sasanidzkim szturmem rzymski garnizon wypełnił budynki wzdłuż zachodniego muru ziemią i gruzem, aby go wzmocnić, zasypując większą część synagogi. Odsłonił ją w 1932 roku zespół z Yale i Francji pod kierunkiem Clarka Hopkinsa. Nie zezwolono na przeniesienie całego budynku do Yale, a malowidła trafiły do Damaszku.[1][2][3][4][5]

Dom mierzył około 15 na 8 m, z aneksem o wymiarach około 10 na 8 m; pomieszczenia skupiały się wokół dziedzińca, a aneks mieścił perystylowy dziedziniec przedni i salę zgromadzeń. Sala miała wymiary 13,65 na 7,68 m przy wysokości sufitu około 7 m; jej zachodnia ściana, zwrócona ku Jerozolimie, mieściła niszę Tory. Sufit wyłożony był malowanymi płytkami terakotowymi, z których odzyskano 234, przedstawiającymi kwiaty, owoce, zwierzęta, twarze kobiece i znaki zodiaku lub zawierającymi inskrypcje greckie i aramejskie.

Malowidła biegną w trzech pasach nad cokołem, sięgając wysokości około 7 m. Pod względem technicznym jest to tempera na tynku, a nie prawdziwe fresko. Ze względu na nachylenie zasypu ściana zachodnia przetrwała niemal w całości, ściany północna i południowa mniej więcej do połowy, a ściana wschodnia jedynie jako wąski pas.[1][2]

Budynek służył wspólnocie żydowskiej wielojęzycznego miasta garnizonowego i dzięki kolejnym rozbudowom stał się rdzeniem niewielkiej dzielnicy żydowskiej. Inskrypcje i graffiti z synagogi są w języku aramejskim, greckim, średnioperskim i partyjskim; większość perskich napisano na malowidłach i wyrażają one uznanie przybyszów z innych miejsc. Jej użytkowanie zakończyło się wraz z zasypaniem w 256 roku.

Według anglojęzycznej Wikipedii malowana sala jest dziś zainstalowana w Muzeum Narodowym w Damaszku w pierwotnym układzie; niemieckojęzyczna Wikipedia mówi o osobnym pomieszczeniu. W 2025 roku, po upadku rządu Asada, delegacja uczonych z zagranicy mogła po raz pierwszy od dziesięcioleci obejrzeć malowidła.[1][2][3]

58 zachowanych scen, prawdopodobnie około 60% pierwotnego programu, czerpie z Biblii hebrajskiej: ofiarowanie Izaaka, Mojżesz przy płonącym krzewie i prowadzący Izraelitów przez Morze Czerwone, wizja Ezechiela, Mardocheusz i Estera, Samuel namaszczający Dawida. Ręka Boga oznacza boską interwencję; Izraelici występują jako siła zbrojna z tarczami i sztandarami w stylu rzymskim, Przybytek jako świątynia rzymska, a Aaron w stroju perskim. Znalezisko podważyło wąskie interpretacje żydowskiego zakazu wyobrażeń. Wpis na Liście informacyjnej UNESCO, na której Dura Europos figuruje od 1999 roku, zalicza malowidła synagogi do najsłynniejszych w mieście.[1][2][3][5]

Poziom miasta: Dura Europos zostało w latach 2011–2014, pod rządami Państwa Islamskiego, splądrowane i w dużej mierze zniszczone; zdjęcia satelitarne z 2015 roku wykazały, że ponad 70% stanowiska zostało spustoszone przez rabusiów. Poziom budynku: według anglojęzycznej Wikipedii to, co pozostało z synagogi na miejscu, zostało najwyraźniej zniszczone, być może w 2014 roku. Malowidła i ponownie złożona sala znajdują się w Muzeum Narodowym w Damaszku; ich obecny stan zachowania nie jest opisany w źródłach.[1][3][4]