Cytadela w Aleppo

Świątynia boga burzy Hadada, niedawno odkopana i wzmiankowana w tekstach klinowych z Ebli i Mari, datuje użytkowanie wzgórza na połowę III tysiąclecia p.n.e.; pozostawała w użyciu co najmniej do IX wieku p.n.e. Średniowieczni historycy arabscy przypisują ufortyfikowany akropol seleucydzkiemu władcy Seleukosowi I, który zmienił nazwę miasta na Beroja. Cesarz Julian złożył w 363 roku na akropolu w ofierze Zeusowi białego byka, a w VII wieku mieszczanie schronili się w cytadeli podczas walk z Sasanidami.

Wojska muzułmańskie zdobyły Aleppo w 636 roku. Hamdanida Sajf ad-Dawla rządził z miasta od 944 roku, a po bizantyjskim złupieniu w 962 roku Hamdanidzi przenieśli swój pałac do cytadeli. Nur ad-Din (pan. 1147–1174) ją ufortyfikował. Swoją obecną formę zawdzięcza przede wszystkim synowi Saladyna, az-Zahirowi Ghaziemu (pan. 1193–1215), który wzmocnił mury, obłożył stok kamieniem, pogłębił fosę, przerzucił nad nią most i w 1213 roku odbudował blok wejściowy.

Mongołowie uszkodzili cytadelę w 1260 roku, a Timur zniszczył ją w latach 1400–1401. Od 1415 roku mamelucki namiestnik Sajf ad-Din Dżakam odbudowywał ją, dodając dwie wysunięte wieże i pałac nad bramą. Po restauracji za Sulejmana I (1521) i poważnych zniszczeniach podczas trzęsienia ziemi w 1822 roku nastąpiły wykopaliska i restauracja w okresie mandatu francuskiego od lat 30. XX wieku, a w pierwszej dekadzie XXI wieku konserwacja prowadzona przez Aga Khan Trust for Culture.[1][2][3]

Kopiec ma eliptyczną podstawę o wymiarach 450 na 325 metrów i wznosi się na około 50 metrów; szczyt mierzy 285 na 160 metrów. Jego stok był niegdyś w całości obłożony wapieniem, którego części się zachowały, a otacza go XII-wieczna fosa o głębokości 22 metrów i szerokości 30 metrów. Most prowadzi do bloku wejściowego, którego droga z zakrętami pod kątem prostym (pięcioma lub, według innego fragmentu, ponad sześcioma) oraz trzy bramy z rzeźbionymi figurami miały spowalniać napastników, czemu służyły też machikuły.

Nad blokiem wejściowym znajduje się mamelucka Sala Tronowa o wymiarach 26,5 na 23,5 metra według arabskojęzycznej Wikipedii; al-Ghawri, ostatni sułtan mamelucki, zastąpił jej płaski strop dziewięcioma kopułami. Wewnątrz znajdują się ajjubidzki „pałac chwały” z portalem muqarnas i dziedzińcem z czterema ajwanami, trzyczęściowa łaźnia, dwa meczety przekształcone z kościołów bizantyjskich – Meczet Abrahama i Wielki Meczet z 21-metrowym minaretem – oraz studnie o głębokości do 125 metrów.[1][2][3]

Wzgórze było najpierw miejscem kultu boga burzy, później akropolem, schronieniem i twierdzą. Za Zengidów i Ajjubidów cytadela była siedzibą władzy i więzieniem dla znamienitych krzyżowców: zmarł tu Joscelin II z Edessy, a przetrzymywano tu Renalda de Châtillon i króla Jerozolimy Baldwina II. Na początku XIII wieku stała się miastem pałacowym z budynkami mieszkalnymi, religijnymi, wojskowymi i zaopatrzeniowymi. Za Osmanów służyła jako koszary; w 1679 roku francuski konsul d'Arvieux naliczył tam 1400 osób, w tym 350 janczarów.

Tradycja ludowa łączy wzgórze z Abrahamem, który miał tu doić swoje owce; Nur ad-Din ofiarował Meczetowi Abrahama drewniany mihrab, który zaginął w okresie mandatu. W XX wieku cytadela stała się stanowiskiem archeologicznym i miejscem wydarzeń, z amfiteatrem dodanym w 1980 roku, i jest symbolem miasta. Podczas wojny domowej Armia Syryjska wykorzystywała ją jako bazę wojskową.[1][2][3]

UNESCO wyróżnia fosę, obłożony kamieniem glacis oraz bramę z machikułami jako ważny zespół arabskiej architektury militarnej. Gdy az-Zahir Ghazi rozszerzył mury miejskie, cytadela znalazła się w centrum fortyfikacji, a nie na ich skraju.[1][4]

Zniszczenia wojenne odnotowano w sierpniu 2012 roku (brama zewnętrzna) i w lipcu 2015 roku (eksplozja w tunelu pod murem zewnętrznym, odpowiedzialność sporna); cytadelę ponownie otwarto na początku 2018 roku w trakcie prowadzonych napraw. Po rozległych zniszczeniach w trzęsieniu ziemi 6 lutego 2023 roku otwarto ją ponownie 17 lutego 2024 roku po dwóch etapach restauracji południowej wysuniętej wieży. 29 listopada 2024 roku Hajat Tahrir asz-Szam i inne siły rebelianckie zajęły cytadelę.[1][2]