Synagoge van Dura Europos

De stad Dura-Europos werd rond 300 v.Chr. door Seleucus I gesticht als vesting aan de route tussen Antiochië en Seleucia aan de Tigris. De Parthen namen haar in 113 v.Chr. in; vanaf 165 n.Chr. was zij een Romeins grensbolwerk, totdat de Sassanidische koning Shapur I haar na een beleg in 256, of 256–257, innam. De bevolking werd gedeporteerd en de stad werd nooit blijvend opnieuw bewoond.

De synagoge ontwikkelde zich uit een woonhuis in blok L7. De Duitstalige Wikipedia vermeldt dat zij waarschijnlijk vanaf het einde van de tweede eeuw voor de eredienst werd gebruikt, terwijl de chronologie naar Clark Hopkins in het Engelstalige artikel over de stad de ombouw dateert op ca. 165–200. Het gebouw werd in 244/245 verbouwd, zoals een Aramese inscriptie en beschreven plafondtegels aantonen; een Griekse tegel noemt Samuel, zoon van Yedaya, oudste van de joden, als stichter in 245.

Vóór de Sassanidische aanval vulde het Romeinse garnizoen de gebouwen langs de westelijke muur met aarde en puin om die te versterken, waardoor het grootste deel van de synagoge werd bedolven. Een team van Yale en Franse onderzoekers onder leiding van Clark Hopkins legde haar in 1932 bloot. Het hele gebouw naar Yale overbrengen werd niet toegestaan, en de schilderingen gingen naar Damascus.[1][2][3][4][5]

Het huis mat ongeveer 15 bij 8 m, met een aanbouw van ongeveer 10 bij 8 m; de vertrekken lagen rond een binnenplaats, en de aanbouw bevatte een voorhof met peristylium en de vergaderzaal. De zaal mat 13,65 bij 7,68 m met een plafond van ongeveer 7 m hoog; in haar westelijke muur, gericht naar Jeruzalem, bevond zich de thoraschrijn. Het plafond was bekleed met beschilderde terracottategels, waarvan er 234 werden geborgen, met bloemen, vruchten, dieren, vrouwengezichten en dierenriemtekens, of Griekse en Aramese inscripties.

De schilderingen lopen in drie registers boven een lambrisering en reiken tot ongeveer 7 m. Technisch gezien gaat het om tempera op pleisterwerk en niet om echt fresco. Door de helling van de opvulling bleef de westelijke muur vrijwel geheel bewaard, de noordelijke en zuidelijke muur ongeveer tot de helft en de oostelijke muur slechts als smalle strook.[1][2]

Het gebouw diende de joodse gemeenschap van een meertalige garnizoensstad en werd door opeenvolgende uitbreidingen de kern van een kleine joodse wijk. Inscripties en graffiti uit de synagoge zijn in het Aramees, Grieks, Middelperzisch en Parthisch; de meeste Perzische werden op de schilderingen geschreven en getuigen van de waardering van bezoekers van elders. Het gebruik eindigde met de bedelving van 256.

Tegenwoordig is de beschilderde zaal volgens de Engelstalige Wikipedia in haar oorspronkelijke opstelling ingericht in het Nationaal Museum van Damascus; de Duitstalige Wikipedia spreekt van een eigen zaal. In 2025, na de val van de regering-Assad, kon een delegatie van buitenlandse wetenschappers de schilderingen voor het eerst in decennia zien.[1][2][3]

De 58 bewaarde scènes, waarschijnlijk ongeveer 60% van het oorspronkelijke programma, putten uit de Hebreeuwse Bijbel: de binding van Isaak, Mozes bij het brandende braambos en terwijl hij de Israëlieten door de Rode Zee leidt, het visioen van Ezechiël, Mordechai en Esther, Samuel die David zalft. De Hand van God markeert goddelijk ingrijpen; de Israëlieten verschijnen als gewapende macht met schilden en veldtekens in Romeinse stijl, de tabernakel als Romeinse tempel en Aäron in Perzische kleding. De vondst zette smalle interpretaties van een joods beeldverbod onder druk. De vermelding op de voorlopige lijst van UNESCO, waarop Dura-Europos sinds 1999 staat, rekent de synagogeschilderingen tot de beroemdste van de stad.[1][2][3][5]

Op het niveau van de stad: Dura-Europos werd tussen 2011 en 2014 onder IS geplunderd en grotendeels verwoest; satellietbeelden uit 2015 toonden dat meer dan 70% van de plek door plunderaars was verwoest. Op het niveau van het gebouw: volgens de Engelstalige Wikipedia lijkt wat ter plaatse van de synagoge resteerde te zijn verwoest, mogelijk in 2014. De schilderingen en de opnieuw opgebouwde zaal bevinden zich in het Nationaal Museum van Damascus; hun huidige staat van bewaring wordt in de bronnen niet beschreven.[1][3][4]