Grote moskee van Damascus

De plek is sinds de ijzertijd een plaats van eredienst. De Arameeërs bouwden hier een tempel voor de stormgod Hadad-Ramman; een steen uit de regering van koning Hazaël is bewaard in het Nationaal Museum van Damascus. Onder de Seleuciden was het heiligdom waarschijnlijk aan Zeus gewijd, en na de Romeinse verovering in 64 v.Chr. aan Jupiter, waarmee het de grootste tempel van Romeins Syrië werd. In 391 vormde keizer Theodosius I het om tot een kathedraal, de zetel van de bisschop van Damascus.

Na de islamitische verovering (634 volgens de Engelstalige Wikipedia, 636 volgens de Duitstalige) werd in het zuidoostelijke deel van het gebouw een gebedsruimte voor moslims ingericht. In 706 besloot al-Walid I een gemeenschapsmoskee te bouwen, sloopte het grootste deel van de kerk en gaf ter compensatie andere geconfisqueerde kerken aan de christenen terug. De voltooiing wordt gedateerd op 711 of 715, het laatste onder zijn opvolger Sulayman. Volgens Ibn al-Faqih werden 600.000 tot 1.000.000 gouden dinars uitgegeven en werkten er zo'n 12.000 mensen aan.

Branden in 1069, 1401 (onder Timur, toen de centrale koepel instortte) en 1893, samen met de aardbevingen van 1759, noodzaakten herhaaldelijk tot herbouw; de Mamelukken, met name Baybars vanaf 1270, waren bijzonder actieve restaurateurs. Na 1893 werkten de Ottomanen negen jaar aan de herbouw van de gebedszaal, waarbij zij het grondplan grotendeels behielden maar de oorspronkelijke decoratie niet reproduceerden.[1][2]

De rechthoekige ommuring meet ongeveer 97 bij 156 meter (157 bij 97 in de Duitstalige Wikipedia); haar buitenmuren zijn die van het Romeinse tempelterrein. De binnenplaats ligt in het noorden, de gebedszaal van 136 bij 37 meter in het zuiden, met drie beuken evenwijdig aan de qiblamuur op Korinthische zuilen, doorsneden door een hoger centraal transept. Daarboven verheft zich de Arendskoepel (Qubbat an-Nisr), na 1893 in steen herbouwd; de hoogte wordt opgegeven als 36 meter (Engelstalig artikel) of meer dan 45 meter (Duitstalig en Arabischtalig).

Gouden mozaïeken bedekten ooit zo'n 4.000 vierkante meter en toonden landschappen en gebouwen, maar geen mensen- of dierfiguren; de best bewaarde resten bevinden zich op de binnenplaats. Er zijn drie minaretten: de Minaret van de Bruid aan de noordmuur (onderste deel waarschijnlijk 9e eeuw, top 1174), de ongeveer 77 meter hoge Minaret van Isa in het zuidoosten (hoofdgedeelte 1247, top Ottomaans) en de achthoekige Minaret van Qaitbay uit 1488 in het zuidwesten.[1][2][3]

De plek diende voor Aramese, Griekse en Romeinse culten, vervolgens als christelijke kathedraal en vanaf de 8e eeuw als soennitische gemeenschapsmoskee van de stad. Zij was ook een centrum van geleerdheid: Ibn Taymiyya onderwees hier vanaf 1285, en de astronoom Ibn al-Shatir was van 1332 tot 1376 tijdwaarnemer en hoofdmuezzin. Onder de Ottomanen was haar waqf, met 596 medewerkers, de grootste van de stad, en haar predikant een van de invloedrijkste functionarissen van Damascus.

Zowel de christelijke als de islamitische overlevering, die teruggaat tot de 6e eeuw, plaatst hier het hoofd van Johannes de Doper (Yahya); een heiligdom in de gebedszaal wordt door beide vereerd. Op 6 mei 2001 bad paus Johannes Paulus II er, het eerste pausbezoek aan een moskee. Twee heiligdommen herdenken Husayn ibn Ali, kleinzoon van de Profeet; volgens het Duitstalige artikel is het heiligdom dat zijn hoofd zou bevatten een belangrijk sjiitisch bedevaartsoord. De islamitische overlevering verbindt de Minaret van Isa met de nederdaling van Jezus aan het einde der tijden.

Politiek diende de moskee herhaaldelijk als verzamelplaats, tegen de kruisvaarders in 1148 en voor de eerste belangrijke protesten van de Arabische Lente in Syrië op 15 maart 2011.[1][2]

Haar plattegrond van drie beuken en een transept werd bepalend voor moskeeën ver buiten Syrië, waaronder Córdoba en al-Azhar in Caïro. Een studie uit 2022 concludeerde dat de meeste mozaïeksteentjes in Egypte werden vervaardigd; of de beelden het paradijs, Damascus of de bekende wereld voorstellen, blijft omstreden.[1]

De bronnen documenteren geen schade na 1994, toen de door Hafez al-Assad gelaste renovatie, waarvan UNESCO de methoden bekritiseerde, werd voltooid. De oude stad van Damascus als geheel staat sinds 2013 op de Lijst van bedreigd werelderfgoed.[1][3][4]