قصر الحیر شرقی

تاریخ‌گذاری اندکی متفاوت است: ویکی‌پدیای انگلیسی ۷۲۸–۷۲۹، ویکی‌پدیای آلمانی «پیش از ۷۲۹» و ویکی‌پدیای عربی سال ۱۱۰ ق. را ذکر می‌کنند. بنا به توصیف یونسکو، کتیبه‌ای که اکنون از میان رفته، این مجموعه را به خلیفه هشام (حک. ۷۲۴–۷۴۳) نسبت می‌داد. این بنا همتای قصر الحیر الغربی دانسته می‌شود که به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی یک سال زودتر ساخته شد. منابع کارکردهای آن را شکار و کناره‌گیری از دمشق، پاسگاه نظامی و، به روایت ویکی‌پدیای آلمانی، نظارت بر قبایل بادیه‌نشین و راه‌های تجاری توصیف می‌کنند.

عباسیان به استفاده از این مکان ادامه دادند؛ توصیف یونسکو این دیدگاه را نقل می‌کند که کاخ بزرگ در سدهٔ دهم هستهٔ شهری با دستگاه‌های روغن‌کشی، کارگاه‌های شیشه‌گری و محله‌های مسکونی شد. پس از انتقال پایتخت به بغداد در سال ۷۶۲، این مکان رو به افول نهاد؛ بخش‌هایی از آن تا سدهٔ چهاردهم مورد استفاده بود و به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی در آغاز همین سده متروک شد. اولگ گرابار از سال ۱۹۶۴ کاوش‌ها را سرپرستی کرد – به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی شش فصل تا ۱۹۷۱ و به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی هفت دوره تا ۱۹۷۲.[1][2][3][4]

این مجموعه شامل دو کاخ است: کاخی بزرگ با ضلعی حدود ۱۶۰ متر و کاخی کوچک حدود ۷۰ متر (یونسکو: نامنظم، حدود ۶۰ متر). هر دو با برج‌های نیم‌دایره و برج‌های گوشه‌ای تقویت شده‌اند. دروازهٔ اصلی کاخ بزرگ را دو نیم‌برج در بر گرفته‌اند و بال‌های مسکونی دوطبقه پیرامون حیاطی پهناور قرار داشتند. دیوارها از سنگ آهک سفید است که با گذشت زمان اُخرایی شده و برخی بناها از آجر پخته‌اند؛ به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، تزیینات آجری و گچ‌بری تأثیر بیزانسی و ساسانی را نشان می‌دهد. ویکی‌پدیای آلمانی می‌گوید ستون‌ها و سرستون‌ها مصالح دوباره‌به‌کاررفته از یک بنای رومی‌اند.

مسجدی میان دیوارهای شهر و کاخ قرار داشت؛ ویکی‌پدیای آلمانی می‌گوید مناره‌اش هنوز به بلندی حدود ۱۰ متر پابرجاست. دیوار محوطهٔ بیرونی باغ‌ها و قرقگاه‌های جانوران را در بر می‌گرفت؛ طول آن ۱۶ کیلومتر (آلمانی)، بیش از ۶ کیلومتر (عربی) و ۷ کیلومتر (یونسکو) ذکر شده است. آبراهه‌ای به طول حدود ۵٫۷ کیلومتر آب را به این مکان می‌رساند.[1][2][3][4]

بنا به توصیف یونسکو، قصر الحیر الشرقی خصلت اصیل اموی خود را بهتر از هر کاخ بیابانی دیگری حفظ کرده و تداوم سنت‌های هنری پیش از اسلام را در سوریه نشان می‌دهد. عناصر تزیینی به موزهٔ ملی دمشق منتقل شدند و دروازه در موزهٔ دیرالزور بازسازی شد.[1][3][4]

در جریان جنگ داخلی سوریه، این مکان در سال ۲۰۱۳ به تصرف گروه‌های مسلح درآمد و بر اثر غارت و تخریب آسیب دید؛ خانهٔ بازدیدکنندگان نیز مورد دستبرد قرار گرفت. ارتش سوریه در ۲۲ اوت ۲۰۱۷ آن را بازپس گرفت. منابع هیچ گزارش بعدی دربارهٔ وضعیت آن ندارند.[1]