پالمیرا

این مکان حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد وارد اسناد مکتوب می‌شود، هنگامی که مردی که «تدمری» خوانده شده، در قراردادی در مستعمرهٔ بازرگانی آشوری کول‌تپه ظاهر می‌شود؛ لوحه‌هایی از ماری در سدهٔ هجدهم پیش از میلاد این نام را تا-اد-می-ار می‌نویسند. ویکی‌پدیای انگلیسی پیوستن آن به امپراتوری روم را به حدود ۱۴ میلادی، در زمان تیبریوس، تاریخ‌گذاری می‌کند، در حالی که یونسکو کنترل روم را در میانهٔ سدهٔ یکم میلادی جای می‌دهد.

هادریان در ۱۲۹ از آن دیدار کرد و آن را شهری آزاد ساخت؛ میان ۲۱۳ و ۲۱۶ کاراکالا آن را به مرتبهٔ کولونیا ارتقا داد. در ۲۶۰ فرمانروای پالمیرایی اذینه شاه پارس شاپور یکم را شکست داد و از ۲۷۰ بیوه‌اش زنوبیا فرمانروایی پالمیرا را تا مصر گسترش داد. پس از شورشی دوباره در ۲۷۳، امپراتور اورلیان دستور داد شهر با خاک یکسان شود؛ شهر به‌صورت شهرکی پادگانی و کوچک‌تر ادامه یافت.

خالد بن ولید در ۶۳۴ شهر را گرفت. در دوران امویان دوباره شکوفا شد و در ۱۴۰۰ تیمور آن را ویران کرد و پس از آن روستایی باقی ماند. آنری سریگ در ۱۹۲۹ کاوش‌های گسترده را آغاز کرد و تا ۱۹۳۲ ساکنان به روستای تازهٔ تدمر در کنار ویرانه‌ها منتقل شدند.[1][2][5]

ستون‌بندی بزرگ، به طول حدود ۱٫۱ کیلومتر، محور اصلی را از معبد بل در شرق تا معبد آرامگاهی شمارهٔ ۸۶ در غرب تشکیل می‌داد؛ بیشتر ستون‌های آن، هر یک به بلندی حدود ۹٫۵ متر، از سدهٔ دوم میلادی‌اند. در امتداد آن طاق یادبود، چهارستونی (تتراپیلون) و تئاتر قرار داشتند. آگورا، به ابعاد ۷۱ در ۸۴ متر، به حیاط تعرفه می‌پیوست.

معبد بل حیاطی رومی با ستون‌بندی را با نقشه‌ای اساساً سامی ترکیب می‌کرد که در آن پرستشگاه اصلی بیرون از محور مرکزی قرار داشت. معبد بعل‌شمین به اواخر سدهٔ دوم پیش از میلاد بازمی‌گشت و در ۱۳۱ میلادی تا حد زیادی بازسازی شد. در غرب دیوارها، درهٔ آرامگاه‌ها بیش از ۵۰ آرامگاه برجی تا چهار طبقه را در بر دارد؛ تازه‌ترین آن‌ها به ۱۲۸ میلادی تاریخ‌گذاری شده است و پس از آن معابد آرامگاهی و گورخانه‌های زیرزمینی (هیپوگئوم) جای آن‌ها را گرفتند.[1][2][5]

زندگی آیینی بر محور بل بود که همراه با خدای ماه، اغلی‌بول، و خدای خورشید، یرحی‌بول، پرستیده می‌شد. وجود یک اسقف تا ۳۲۵ گواهی شده است و بیشتر معابد به کلیسا تبدیل شدند، هرچند معبد اللات در ۳۸۵ ویران شد. امویان بخشی از معبد بل را به مسجد جامع تبدیل کردند؛ در ۱۱۳۲ بوریان محوطهٔ آن را به ارگی تبدیل کردند که تا سدهٔ بیستم مسکونی بود.

اقتصاد بر کشاورزی، دامداری، مالیات و بیش از همه بر بازرگانی کاروانی استوار بود که فرات و خلیج فارس را به مدیترانه پیوند می‌داد. بازرگانان در حیاط تعرفه عوارض می‌پرداختند، جایی که قانون مالیاتی دوزبانه‌ای از ۱۳۷ میلادی به یونانی و پالمیرایی به نمایش گذاشته شده بود. در نخستین اشغال داعش در ۲۰۱۵، تئاتر برای اعدام‌های علنی به کار رفت.[1][2]

کتیبهٔ تعرفه که در ۱۸۸۲ یافت شد، در ۱۹۰۱ به تزار روسیه پیشکش شد و اکنون در موزهٔ ارمیتاژ سن‌پترزبورگ است. یونسکو تأکید می‌کند که این ویرانه‌ها، که جهانگردان سده‌های هفدهم و هجدهم توصیفشان کردند، بر احیای معماری کلاسیک در غرب تأثیر گذاشتند. در اوت ۲۰۱۵ داعش خالد الاسعد، رئیس بازنشستهٔ آثار باستانی پالمیرا، را کشت.[1][5]

داعش از مه ۲۰۱۵ تا مارس ۲۰۱۶ و دوباره از دسامبر ۲۰۱۶ تا مارس ۲۰۱۷ پالمیرا را اشغال کرد. در ۲۰۱۵ معابد بعل‌شمین و بل و طاق یادبود را ویران کرد؛ ویکی‌پدیای آلمانی همچنین از انفجار شش آرامگاه برجی در سپتامبر ۲۰۱۵ خبر می‌دهد. در ژانویهٔ ۲۰۱۷ چهارستونی تا حد زیادی ویران شد و بنای صحنهٔ تئاتر آسیب سختی دید.

شیر اللاتِ مرمت‌شده در ۲۰۱۷ رونمایی شد و قرار است در موزهٔ ملی دمشق بماند. گروه‌های روسی–سوری در ۲۰۲۲ ناحیهٔ چشمهٔ افقا را بازسازی کردند. پس از دسامبر ۲۰۲۴ یونسکو همکاری با دولت سوریه، ALIPH و بنیاد فرهنگی آقاخان را آغاز کرد؛ به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، تا ژوئن ۲۰۲۶ این کار به بررسی‌ها و ارزیابی آسیب‌ها محدود مانده بود.[1][2][5]