چرخ‌های آبی حمات

خاستگاه آن‌ها کهن است اما تاریخ‌گذاری‌اش دشوار. موزاییکی از آپامئا، ۵۵ کیلومتر پایین‌دست، چرخی را نشان می‌دهد که شباهت شگفت‌انگیزی به چرخ‌های حماه دارد؛ یونسکو و ویکی‌پدیای عربی آن را به سال ۴۶۹ میلادی تاریخ‌گذاری می‌کنند، در حالی که ویکی‌پدیای انگلیسی بر پایهٔ موزاییک‌ها و کاشی‌ها وجود نواعیر در نزدیکی آپامئا را تا حدود ۳۵۰ میلادی می‌داند. ویکی‌پدیای آلمانی برای موزاییک سال ۴۶۹ پیش از میلاد را ذکر کرده و به گزارشی از اوایل سدهٔ سوم از امپراتور الاگابالوس دربارهٔ ناعوره‌ای در آپامئا استناد می‌کند.

یک مورخ محلی سدهٔ سیزدهم از وجود نواعیر در حماه در اواخر سدهٔ نهم خبر داده است و احتمالاً تا اواخر سدهٔ دوازدهم شمار زیادی از آن‌ها در آنجا کار می‌کردند. پس از زمین‌لرزهٔ ۱۱۵۷، نورالدین دستور تعمیر سامانهٔ آب و نواعیر را داد. اینکه نخستین چرخ‌ها از دورهٔ رومی–بیزانسی‌اند یا از دورهٔ اسلامی، همچنان روشن نیست. همهٔ تاریخ‌ها به جایگاه‌ها اشاره دارند: چون چوب پیوسته نیاز به تعویض دارد، برآورد می‌شود که یک ناعورهٔ خوب‌نگهداری‌شده تقریباً هر ۱۵ سال به‌طور کامل نو می‌شود.

در اوایل سدهٔ بیستم، حماه و پیرامونش ۱۰۵ ناعوره داشت. از دههٔ ۱۹۳۰ پمپ‌های موتوری جای آن‌ها را گرفتند و از ۱۹۶۰ سد رستن سطح رود را پایین آورد، به‌طوری که نواعیر ماه‌ها از کار می‌افتادند. تا سال ۱۹۷۰ هشت ناعوره هنوز کار می‌کرد. شش ناعوره میان ۱۹۷۷ و ۱۹۸۱ و هفت ناعورهٔ دیگر در ۱۹۸۸ مرمت شدند.[1][2][3][4]

این چرخ‌ها از نوع زیرآبی‌اند و با فشار جریان آب بر پره‌های لبه می‌چرخند. میان پره‌ها جعبه‌های چوبی‌ای قرار دارد که از یک سو نیمه‌باز است؛ این جعبه‌ها در پایین پر می‌شوند و در بالا از راه ناودانی به آبراهه خالی می‌شوند. بسته به چرخ، گنجایش جعبه‌ها ۴ تا ۱۲ لیتر و بازده از ۵۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰ لیتر در ساعت است. محور عظیم از چوب گردو است؛ برای بخش‌های دیگر از صنوبر، کاج، بلوط، زردآلو و توت نام برده شده است. ویکی‌پدیای عربی حدود بیست جزء نام‌دار را برمی‌شمارد.

هر ناعوره درست پایین‌تر از یک بند قرار دارد که جریان آب را به سوی چرخ هدایت می‌کند؛ دریچه‌ها سرعت آن را تنظیم می‌کنند و تا چهار چرخ ممکن است از یک بند مشترک بهره ببرند. آب به آبراهه‌هایی بر طاق‌های سنگی بلند می‌ریزد که با زاویهٔ قائم از رود دور می‌شدند و گاه چند صد متر طول داشتند. این سامانه از آن رو لازم بود که شیب عاصی اندک است و در میان کرانه‌های بلند در عمق جریان دارد؛ ویکی‌پدیای آلمانی و عربی از اختلاف ارتفاعی تا ۷۰ متر سخن می‌گویند.[1][2][3][4]

نواعیر باغ‌های میوه و سبزی را آبیاری می‌کردند و آب شهر را تأمین می‌کردند. به گفتهٔ یونسکو، امیران و والیان آن‌ها را برای املاک، کاخ‌ها، مساجد، حمام‌ها و کاروانسراهای خود می‌ساختند. المحمدیه آب مسجد جامع در حدود یک کیلومتری، یک حمام، سقاخانه‌ها، خانه‌ها و باغ‌ها را تأمین می‌کرد؛ المأموریه به باغ‌ها، نُه مسجد، چهار حمام و صد چاه آب می‌رساند. بیشتر چرخ‌ها از آنِ زمین‌داران ثروتمند بود، اما بهره‌برداران هزینه‌ها، نگهداری و آب را بر پایهٔ قواعدی معین به‌طور جمعی تقسیم می‌کردند.

هفده ناعوره در شهر باقی مانده است (ویکی‌پدیای عربی ۱۹ ناعوره برمی‌شمارد). آن‌ها دیگر آب نمی‌رسانند، زیرا آبراهه‌هایشان کوتاه شده است، اما به‌عنوان نماد شهر می‌چرخند، در رویدادهایی چون جشنوارهٔ بهار نورپردازی می‌شوند و جوانان محلی به‌طور سنتی سوار آن‌ها می‌شوند. نگهداری آن‌ها همچنان بر عهدهٔ خانواده‌هایی از نجاران متخصص ناعوره است.[1][2][3][4]

المحمدیه نزدیک به ۵۰۰ سال بلندترین چرخاب جهان بود، تا آنکه چرخ لاکسی در جزیرهٔ من در سال ۱۸۵۴ با اختلافی اندک از آن پیشی گرفت. در سال ۲۰۰۶ انجمن مهندسان مکانیک آمریکا آن را «نشان تاریخی مهندسی مکانیک» نامید. قطر آن بسته به منبع متفاوت است: ۲۱ متر (ویکی‌پدیای انگلیسی)، ۲۲ متر (یونسکو)، ۲۷ متر (ویکی‌پدیای آلمانی).

نام عربی «ناعوره» از فعلی به معنای صدای غرش‌مانند گرفته شده است، به‌سبب ناله‌ای که محورهای چوبی ستبر سر می‌دهند.[1][2][3][4]

به گفتهٔ یک منبع غیردولتی، در جریان یورش ارتش سوریه به حماه در فوریهٔ ۱۹۸۲ چرخ‌های چوبی ظاهراً از آسیب گسترده در امان ماندند؛ اینکه آبراهه‌ها در آن زمان تخریب شدند یا نه، روشن نیست. بیشتر نواعیر از جنگ داخلی‌ای که در ۲۰۱۱ آغاز شد جان به در بردند: مقایسهٔ تصاویر ماهواره‌ای ده جایگاه به دست انجمن آمریکایی پیشبرد علم تا سال ۲۰۱۴ هیچ آسیب عمده‌ای نیافت. با این حال در ۸ اوت ۲۰۱۴ بخش بالایی چرخ چوبی ناعورهٔ الجعبریه سوزانده شد و پایهٔ سنگی آن باقی ماند؛ برخی دیگر برای چوبشان غارت شدند یا از بی‌توجهی آسیب دیدند. در سال ۲۰۲۰ صنعتگران سنتی مشغول مرمت المحمدیه بودند و کمبود بودجه و صنعتگران آموزش‌دیده کارشان را دشوار می‌کرد.[1][2]