صومعه قدیس موسی حبشی

دو سازهٔ کهن‌ترِ بازمانده احتمالاً برج‌های دیده‌بانی رومی بودند که از راه پالمیرا به دمشق پاسداری می‌کردند و صومعه بر پی یکی از آن‌ها استوار است. شواهد نسخه‌های خطی و سکه‌ها، همراه با غارهای زاهدان در صخره‌های نزدیک، به تأسیس آن در سدهٔ ششم اشاره دارند. ویکی‌پدیای آلمانی سال ۵۸۶ را نخستین یادکرد مکتوب ذکر می‌کند؛ ویکی‌پدیای انگلیسی به نسخه‌ای خطی از سدهٔ ششم استناد می‌کند که از «دیر موشه» در شرق نطفا در ولایت دمشق سخن می‌گوید. این صومعه تا پایان سدهٔ چهاردهم مقر یک اسقف بود.

سده‌های یازدهم و دوازدهم دوران رشد بود: صومعه گسترش یافت و مستحکم شد و کلیسا بارها نقاشی شد. کتیبه‌ها بازسازی کلیسا را به سال ۱۰۵۸ تاریخ‌گذاری می‌کنند. برج بزرگ‌تر در سدهٔ دوازدهم با سنگ‌کاری خوش‌تراش، احتمالاً پس از زمین‌لرزه‌های ۱۱۳۸ و ۱۱۵۷، بازسازی شد. بازسازی بزرگ دیگری در سدهٔ شانزدهم انجام شد؛ ویکی‌پدیای عربی سال ۱۵۵۶ را ذکر می‌کند.

منابع دربارهٔ زمان پایان زندگی رهبانی هم‌نظر نیستند. ویکی‌پدیای آلمانی می‌گوید این زندگی در سدهٔ هفدهم پایان یافت؛ ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گوید صومعه پس از فعالیتی متناوب از سدهٔ پانزدهم، در سدهٔ نوزدهم متروک شد و به حضور جمعیتی سریانی در این مکان در سال ۱۸۳۸ اشاره می‌کند.[1][2][3]

دژ ویران رومی به بازیلیکایی کوچک تبدیل شد که مدت‌ها تنها بنای صومعه بود؛ راهبان در غارهای پیرامون زندگی می‌کردند. نقاشی‌های دیواری کلیسا میان سال‌های ۱۰۵۸ و ۱۲۰۸ در سه لایهٔ روی هم کشیده شدند که ویکی‌پدیای عربی آن‌ها را به پس از ۱۰۵۸، به ۱۰۹۰ و به ۱۲۰۸ تاریخ‌گذاری می‌کند. چون بخش‌هایی از لایه‌های بالایی فرو ریخته‌اند، قسمت‌هایی از هر سه لایه دیده می‌شود.

بازسازی برج در سدهٔ دوازدهم با سنگ‌های دقیق تراش‌خورده و طاق‌زنی در طبقهٔ همکف، از کار بنایان حرفه‌ای حکایت دارد. احیای صومعه بناهای تازه‌ای به همراه آورد: دیر الحقب که با بهره‌گیری از غارهای طبیعی برای راهبان و بزها ساخته شد؛ خانهٔ زنان، دیر الحایک، با اتاق‌های مهمان و اتاق‌های سمینار که از ۱۹۹۸ در دست ساخت است؛ و یک گاراژ پیشین گسترش‌یافته در دره.[1][2][3]

قرن‌ها گروه کوچکی از راهبان در خلوت کوهستان در اینجا زندگی کردند. این صومعه تا پایان سدهٔ چهاردهم مقر اسقف بود و پس از آن اسقف‌نشین به حماه و ماردین و بعدها به اورشلیم و دمشق منتقل شد.

در سال ۱۹۸۲ یسوعی ایتالیایی، پائولو دالاولیو، به سوریه و به صومعهٔ ویران آمد؛ در ۱۹۸۴ بازسازی آن را با داوطلبان آغاز کرد. او همراه با شماس ژاک مراد، که اکنون اسقف اعظم حمص است، زندگی رهبانی را احیا کرد. ویکی‌پدیای آلمانی به رسمیت شناخته شدن آن به‌عنوان جامعهٔ رهبانی تحت حمایت کلیسای کاتولیک سریانی را به ۱۹۹۱ تاریخ‌گذاری می‌کند؛ ویکی‌پدیای انگلیسی تأسیس دوباره را به ۱۹۹۲ نسبت می‌دهد. این جامعه با نام «جامعهٔ رهبانی الخلیل دیر مار موسی الحبشی» جامعه‌ای دوگانه از مردان و زنان است و مهمان‌نوازی و گفت‌وگو را به وظایف کلاسیک نیایش و کار می‌افزاید. در سال ۲۰۰۸ این جامعه هفت عضو دائم، دو زن و پنج مرد، در کنار داوطلبان موقت داشت؛ ویکی‌پدیای آلمانی جهاد یوسف را رئیس صومعه می‌نامد.

تمرکز آن بر وحدت کلیساها، به‌ویژه میان مسیحیان کاتولیک و ارتدکس، و گفت‌وگوی مسیحی–مسلمان است که کتابخانه‌ای از آن پشتیبانی می‌کند. تلاش‌ها برای خودکفایی به مرکزی برای کشاورزی ارگانیک در شرایط نیمه‌بیابانی انجامید. در سال ۲۰۰۷ دو راهب از مار موسی صومعهٔ دیر مار الیان نزدیک القریتین را احیا کردند.[1][2][3]

این نقاشی‌های دیواری تنها برنامهٔ کامل تزیینات کلیسایی قرون وسطایی توصیف می‌شوند که در سوریهٔ بزرگ باقی مانده است، و شاهدی کلیدی برای مکتب نقاشی سوری‌اند. سفالینه‌های برج تقریباً همگی از سدهٔ چهاردهم‌اند و قطعه‌ای از سلادون لونگ‌چوان دودمان یوان از چین را در بر می‌گیرند. در سال ۲۰۰۹ رابرت میسون از موزهٔ سلطنتی انتاریو در نزدیکی صومعه دایره‌ها، خطوط و گورهای سنگی یافت که به نظر او ممکن است از دوران نوسنگی باشند.

خاستگاه نام نامعلوم است. صومعه به موسای سیاه، از پدران بیابان مصری، تقدیم شده است، اما برخی کتیبه‌ها به موسای پیامبر اشاره دارند و ارجاع به موسای سیاه تنها از سدهٔ هفدهم آغاز می‌شود، شاید در پی آمدن راهبان حبشی در سدهٔ پانزدهم. ویکی‌پدیای آلمانی و عربی از موسایی از حبشه روایت می‌کنند که در غاری در اینجا به‌صورت زاهد زندگی می‌کرد.[1][2][3]

در سال ۱۹۸۱ همهٔ اتاق‌های تراس بالایی جز یکی فرو ریخته بودند؛ نمازخانه هنوز پابرجا بود و گچ‌بری نقاشی‌شده‌اش پوسته پوسته می‌شد، اما بام و سایه‌بان محراب (کیبوریوم) آن به‌عنوان هیزم سوزانده شده بود. به گفتهٔ ویکی‌پدیای عربی، مرمت از ۱۹۸۴ تا ۱۹۹۱ به طول انجامید. منابع اطلاعات تازه‌تری دربارهٔ وضعیت بناها ندارند.[1][3]