ماری

به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی و یونسکو، ماری حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد به‌عنوان شهری نو برای نظارت بر آبراه‌های فرات بنیان نهاده شد؛ ویکی‌پدیای آلمانی بنیان‌گذاری آن را مستند نمی‌داند. نخستین شهر («شهر ۱») حدود ۲۵۵۰ پیش از میلاد به دلایلی نامعلوم متروک شد، پیش از ۲۵۰۰ پیش از میلاد بازسازی شد و به‌عنوان «پادشاهی دوم» به دولتی نیرومند با پیوندهای فرهنگی قوی سومری تبدیل شد که جنگی طولانی با ابلا داشت. حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد (گاه‌شماری میانه) سارگن اکدی شهر را ویران کرد.

پس از بازسازی آن در دوران حکومت اکد، فرمانداران نظامی (شکّنکّو) بر ماری فرمان راندند و با فروپاشی امپراتوری اکد مستقل شدند. حدود ۱۸۳۰ پیش از میلاد دودمان آموری لیم قدرت را به دست گرفت؛ در زمان زیمری‌لیم (از حدود ۱۷۷۶ پیش از میلاد) پادشاهی شکوفا شد. حمورابی بابلی حدود ۱۷۶۱ پیش از میلاد او را شکست داد و پس از یک شورش شهر را با خاک یکسان کرد؛ ویکی‌پدیای آلمانی ۱۷۵۹ پیش از میلاد (گاه‌شماری میانه) را ذکر می‌کند. ماری به‌صورت سکونتگاهی کوچک در دوران حکومت بابل و آشور باقی ماند تا آنکه در دورهٔ هلنیستی از اسناد ناپدید شد.

این مکان در ۱۹۳۳ کشف شد، هنگامی که بادیه‌نشینانی که برای سنگ گور زمین را می‌کندند، تندیسی بی‌سر یافتند؛ گروهی از موزهٔ لوور در ۱۴ دسامبر ۱۹۳۳ کاوش را آغاز کرد. کاوش‌ها را آندره پارو (تا ۱۹۷۴)، ژان‌کلود مارگرون (۱۹۷۹–۲۰۰۴) و از ۲۰۰۵ پاسکال بوترلن سرپرستی کردند؛ یونسکو ۴۲ فصل کاوش را برمی‌شمارد.[1][2][4][5]

نخستین شهر نقشه‌ای کاملاً دایره‌ای به قطر حدود ۱٫۹ کیلومتر داشت (ویکی‌پدیای آلمانی و مدخل موقت زنجیره‌ای: حدود ۲ کیلومتر)، با یک خاکریز بیرونی در برابر سیلاب و یک بارو درونی با برج‌ها محافظت می‌شد و با آبراهه‌ای به فرات پیوند داشت. کاخ و معابد در مرکز قرار داشتند، از جمله «محوطهٔ مقدس» و معابد نین‌هورسگ، ایشتار و شمش؛ در دوران شکّنکّو «معبد شیرها» برای داگان افزوده شد.

کاخ زیمری‌لیم به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی ۲۷۵ اتاق داشت؛ توصیف یونسکو از بیش از ۲٫۵ هکتار با حدود ۳۰۰ اتاق و حیاط و دیوارهای خشت‌خام که تا چهار تا پنج متر ارتفاع با نقاشی‌های دیواری حفظ شده‌اند سخن می‌گوید. به گفتهٔ یونسکو، این تل که از سه شهر روی هم پدید آمده است، بیش از ۱۴ هکتار وسعت دارد و تا ۱۴٫۵ متر ارتفاع می‌یابد.[1][2][4][5]

بایگانی‌های لوحه‌ها – به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی در مجموع بیش از ۲۵٬۰۰۰ لوح که بیش از ۲۰٬۰۰۰ عدد آن از بایگانی زیمری‌لیم در حدود ۱۸۰۰–۱۷۵۰ پیش از میلاد است – ادارهٔ امور، دیپلماسی و شبکه‌های بازرگانی را مستند می‌کنند که تا افغانستان و کرت می‌رسیدند. خدایان سامی و سومری پرستیده می‌شدند و داگان در رأس انجمن خدایان بود. یافته‌ها در لوور، موزه‌های ملی حلب و دمشق و موزهٔ دیرالزور نگهداری می‌شوند. ماری از ۱۹۹۹ در فهرست موقت سوریه قرار دارد و همچنین همراه با دورا اروپوس در مدخل موقت دیگری آمده است.[1][2][4][5]

کاوش‌ها از ۲۰۱۱ متوقف شده‌اند. این مکان به کنترل گروه‌های مسلح درآمد؛ گزارشی رسمی در ۲۰۱۴ کاخ، گرمابه‌ها و معابد ایشتار و داگان را هدف غارتگران دانست. به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی، جنگجویان داعش تونل‌هایی به درون کاخ کندند و پوشش محافظی را که در ۲۰۱۰ نصب شده بود منفجر کردند؛ در بهار ۲۰۱۸ ماری غارت‌شده‌ترین محوطهٔ کشور به شمار می‌رفت. ویکی‌پدیای انگلیسی از شواهد سنجش از دور دربارهٔ غارت گسترده میان ۲۰۱۱ و ۲۰۲۲ خبر می‌دهد.[1][2]