«باب بغداد» عباسی (سدهٔ ۸) در رقه (سوریه) · عکس: http://en.wikipedia.org/wiki/Image:ArRaqqahBadBaghdad.jpg · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
باروی رافقه و دروازه بغداد
نام محلی: سور الرقة وباب بغداد
دیوارهای الرافقه شهر پادگانی عباسی را در بر می‌گرفتند که ساخت آن در ۷۷۲ در کنار رقهٔ کهن بر کرانهٔ فرات آغاز شد؛ نقشهٔ نعل‌اسبی آن از الگوی بغداد پیروی می‌کند. بخش بزرگی از دیوار با برج‌های گردش، که بخشی از آن مرمت شده، باقی مانده است. باب بغداد در گوشهٔ جنوب‌شرقی سازه‌ای متأخرتر و احتمالاً از سدهٔ دوازدهم است.
تاریخ
به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، خلیفهٔ عباسی منصور در ۷۷۰–۱ تصمیم گرفت شهر پادگانی تازه‌ای در غرب رقه در برابر بیزانس بسازد؛ ساخت آن در ۷۷۲ زیر نظر پسرش مهدی آغاز شد و دست‌کم تا ۷۷۴–۵ ادامه یافت. ویکی‌پدیای آلمانی دیوار را به ۷۷۱–۷۷۵ تاریخ‌گذاری می‌کند. به گفتهٔ طبری، الرافقه («همراه») از نقشهٔ بغداد پیروی می‌کرد، اما کوچک‌تر، با استحکامات بیشتر و به‌جای گرد، نعل‌اسبی بود.
از ۷۹۶ هارون‌الرشید در رقه/الرافقه اقامت داشت که تا ۸۰۸ (ویکی‌پدیای انگلیسی: ۸۰۹) عملاً پایتخت خلافت عباسی بود؛ به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی، او میان ۷۹۶ و ۸۰۶ دیواری بیرونی افزود. سرخسی که در ۸۸۴–۵ از آنجا دیدار کرد، بخش‌هایی از دیوارها را ویران یافت. پس از دوره‌هایی از رونق در دوران زنگیان و ایوبیان، مغولان شهر را ویران کردند (یونسکو: ۱۲۵۸). از ۱۸۶۴/۱۸۶۵ پاسگاهی پادگانی عثمانی در گوشهٔ جنوب‌شرقی محوطهٔ عباسی برپا شد؛ نخستین ساکنان با آجرهای محوطهٔ کهن خانه ساختند.[1][2][3][4]
معماری
دیوار اصلی ۶٫۲ متر ضخامت داشت و از خشت خام بر پی سنگی با روکشی از آجر پخته ساخته شده بود. این دیوار در اصل ۱۳۲ برج داشت که به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ۲۵–۲۸ متر و به گفتهٔ توصیف یونسکو حدود ۳۵ متر از هم فاصله داشتند. طول آن ۴٬۵۸۰ متر (ویکی‌پدیای انگلیسی)، ۴٫۵ کیلومتر (آلمانی) یا ۵ کیلومتر (یونسکو) ذکر شده است؛ این دیوار محوطه‌ای به ابعاد ۱٬۳۰۲ در ۱٬۴۰۰ متر را در بر می‌گرفت که ضلع جنوبی مستقیم آن موازی با فرات امتداد داشت. در جلو، دیواری بیرونی ۴٫۵ متری و خندقی ۱۵٫۹ متری قرار داشت. دروازهٔ شمالی، احتمالاً باب حران، کهن‌ترین دروازهٔ شهری عباسی بازمانده است؛ پایه‌های آهنی در در آنجا یافت شده است.
باب بغداد جدا از دیوار، بیرون از برج‌وباروی جنوب‌شرقی قرار دارد. تاریخ ۷۷۲ که ک. آ. ک. کرزول پیشنهاد کرده بود، در ۱۹۷۸ به دست جان وارن رد شد که از سدهٔ دهم/یازدهم دفاع می‌کرد؛ رابرت هیلنبراند (۱۹۸۵) نیمهٔ دوم سدهٔ دوازدهم را محتمل می‌داند و ویکی‌پدیای انگلیسی اواخر سدهٔ یازدهم یا سدهٔ دوازدهم را ذکر می‌کند. این بنای ۱۲ در ۸ متری، اتاقی مرکزی با طاق‌های تیزهٔ کم‌خیز، از معماری ایرانی پیروی می‌کند.[1][2][4]
کاربری و اهمیت
الرافقه بزرگ‌ترین و مهم‌ترین استحکامات عباسی در مرز بیزانس و تنها نمونهٔ بازمانده بود. چون از «شهر گرد» بغداد چیزی باقی نمانده است، این دیوار تنها نمونهٔ قابل‌مقایسهٔ بازمانده است؛ یونسکو آن را تنها محوطهٔ نعل‌اسبی شناخته‌شده و حفظ‌شده از دورهٔ عباسی متقدم می‌نامد. متن فهرست موقت یونسکو خط دیوارها را پیونددهندهٔ بناهای پراکندهٔ رقه–رافقه، مانند مسجد جامع و قصر البنات، می‌داند.[1][2][4]
گاه‌شمار
- ۷۷۲–۷۷۵
ساخت الرافقه و دیوار آن در زمان مهدی (ویکی‌پدیای آلمانی: ۷۷۱–۷۷۵؛ تصمیم منصور در ۷۷۰–۱ به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی).[1][2][3][4]
- ۷۹۶–۸۰۸/۸۰۹
رقه/الرافقه اقامتگاه هارون‌الرشید؛ افزوده شدن دیوار بیرونی در ۷۹۶–۸۰۶ (ویکی‌پدیای آلمانی).[1][2][3][4]
- ۸۸۴–۵
سرخسی بخش‌هایی از دیوارها را ویران توصیف می‌کند.[1]
- نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۲؟
تاریخ احتمالی باب بغداد به گفتهٔ هیلنبراند (وارن: سدهٔ ۱۰/۱۱؛ ویکی‌پدیای انگلیسی: اواخر سدهٔ ۱۱ یا سدهٔ ۱۲).[1][2]
- ۱۲۵۸
ویرانی رقه و رافقه به دست مغولان (یونسکو؛ ویکی‌پدیای انگلیسی: یورش‌های دههٔ ۱۲۶۰).[1][3][4]
- ۱۸۶۴/۱۸۶۵
پاسگاه پادگانی عثمانی در گوشهٔ جنوب‌شرقی محوطه؛ آغاز شهر امروزی.[1][2]
- دهه‌های ۱۹۷۰/۱۹۸۰
تخریب دیوار بیرونی و خندق با بولدوزر برای ساخت‌وسازهای تازه.[1]
گالری
وضعیت مستند
وضعیت کنونی مستند نشده است · تا 2026
به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی (اکتبر ۲۰۲۶)، حدود ۲٬۶۶۰ متر از دیوار اصلی هنوز پابرجاست؛ دیوار بیرونی و خندق در دهه‌های ۱۹۷۰ یا ۱۹۸۰ با بولدوزر تخریب شدند. ویکی‌پدیای آلمانی از حدود سه کیلومتر در شرق و شمال که تا ارتفاع دست‌کم ۵ متر مرمت شده و ۷۴ برج بازمانده سخن می‌گوید؛ یونسکو از حدود دو سوم سخن می‌گوید. اضلاع جنوبی و شرقی باب بغداد تا حدی حفظ شده‌اند. منابع دربارهٔ آسیب دیوارها در جنگ داخلی، از جمله نبرد رقه در ۲۰۱۷، چیزی نمی‌گویند.[1][2][4]
بازدید
رسیدن و اقامت
خدمات مستندشده سفر، اقامت و حمل‌ونقل در استان رقه:
خدمات پزشکی نزدیک
فاصلهٔ مستقیم از این مکان. داده‌ها: OpenStreetMap، تا تاریخ 2026-10-30. وضعیت فعالیت بررسی نشده است – پیش از رفتن تماس بگیرید.
منابع (۵)
- Wikipedia (en): Raqqa rev. 1381455915 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (de): Ar-Raqqa rev. 268736036 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ar): الرقة rev. 76511865 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- UNESCO World Heritage Centre: Tentative List entry 1302 (Raqqa – Rafiqa) · 2026-10-30
- OpenStreetMap: City walls of Rafiqa (ways 492671192, 492671181, 492671183, 492671189, 492671185), Baghdad Gate (way 492671161) · ODbL · 2026-10-30
Kein eigenes Wikidata-Objekt; Identität über OSM (Quelle 5): 'osm' enthält die fünf historic=citywalls-Ways; das Bagdadtor ist separat als way/492671161 (historic=castle, name 'باب بغداد') erfasst und könnte ergänzt werden; weitere OSM-Objekte (Qasr al-Banat way/457526661, Burj ar-Raqqa node/571225316, 'Raqqa wall gate'-Nodes) gehören nicht zur Mauer im engeren Sinn. Keine Koordinaten im Datensatz; falls nötig nur aus der OSM-Liste. Namen: kein eigenes Lemma; de/en/ar beschreibend aus den Artikeltexten und OSM-Namen gebildet. Widersprüche: (1) Baubeginn – en Entscheidung 770/771, Baubeginn 772, Bau bis mindestens 774/775; de 772 bzw. 771–775 (Stadtbild-Abschnitt); ar und UNESCO 772 unter al-Mansur. (2) Länge – en 4580 m, de 4,5 km, UNESCO 5 km. (3) Erhalten – en 2660 m, de ca. 3 km restauriert, UNESCO zwei Drittel; Türme 132 (alle), davon 74 erhalten (de). (4) Turmabstand – de 25–28 m, UNESCO ca. 35 m. (5) Hauptstadtzeit – en 796–809, de/ar 796–808, UNESCO 'über 13 Jahre'. (6) Mongolen – UNESCO/ar 1258, de nach 1258, en 1260er. (7) Nordtor – en ausgegraben und teilrekonstruiert in den 1990ern, de ausgegraben in den 1980ern; de nennt Verkauf des Eisens im 10. Jh. an die Qarmaten, en eine andere Überlieferung zu einem Eisentor (Amorion–Samarra–Raqqa–Aleppo) – beide nicht übernommen. (8) Bagdadtor – Creswell 772, Warren 10./11. Jh., Hillenbrand 2. Hälfte 12. Jh., en spätes 11./12. Jh.; UNESCO nennt es nur 'porte dite de Bagdad' im Südosten. (9) Osmanischer Posten – en 1864, de 1865. (10) Ursprüngliche Mauerhöhe: de ca. 18 m (geschätzt), en 18 m nur für das Nordtor – nicht übernommen. Zustand: keine datierte Zustandsangabe; keine Quelle zu Schäden 2013–2017. UNESCO-Tentativlisteneintrag 1302 (Titel nicht im Paket; Name der Quelle beschreibend); Jahr der Eintragung nicht im Paket. Keine Relation gesetzt (Q-ID von Raqqa nicht im Paket).