دیر سمعان

ویکی‌پدیای انگلیسی سال تولد شمعون را ۳۹۰ ذکر می‌کند؛ ویکی‌پدیای عربی ۳۸۹ را آورده و از روستای سیسان نام می‌برد. او در شانزده‌سالگی به صومعه‌ای وارد شد، اما ریاضت‌کشی‌اش برای زندگی جمعی بیش از حد افراطی شمرده شد. در سال ۴۱۲ به صومعهٔ تلانیسوس پیوست، سپس به تپهٔ بالای آن کناره گرفت و سرانجام بر سکویی کوچک بر فراز ستونی زیست که به مرور زمان از حدود ۳ تا ۱۸ متر بالا برده شد. او روزی دو بار از آنجا موعظه می‌کرد و امپراتوران شرقی با او مشورت می‌کردند. پس از مرگش در سال ۴۵۹، نزاع بر سر بقایای او به سود انطاکیه فیصله یافت.

چند دهه بعد، با پشتیبانی امپراتوری، کلیسای بزرگ بر فراز ستون برپا شد. تاریخ‌ها متفاوت‌اند: ویکی‌پدیای آلمانی ۴۷۶ تا ۴۹۰ را ذکر می‌کند و راه‌های آیینی را به امپراتور زنون (حک. ۴۷۴–۴۹۱) نسبت می‌دهد؛ ویکی‌پدیای انگلیسی ۴۷۳ را آغاز و ۴۹۰ را پایان ساخت می‌داند. به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، صومعه در سال ۶۳۸ به دست میافیزیت‌ها افتاد.

پس از فتوحات عرب، بیزانسی‌ها کلیسا را مستحکم کردند و در سدهٔ دهم این مجموعه به دژی با یک دیوار و ۱۳ برج تبدیل شد؛ این را منشأ نام «دژ سمعان» دانسته‌اند. فرماندهٔ حمدانی، قرغویه، آن را غارت کرد و راهبانش را کشت؛ ویکی‌پدیای انگلیسی این رویداد را یک بار به ۹۸۵ و یک بار به ۹۸۶ تاریخ‌گذاری می‌کند. پس از آن، این مکان مدتی طولانی متروک ماند.[1][2][3]

این کلیسا به‌صورت یک طرح واحد طراحی و در مدتی کوتاه اجرا شد. چهار بازیلیکای سه‌راهرویی، هر یک به پهنای ۲۴ متر، به شکل صلیب از یک هشت‌ضلعی مرکزی به قطر ۲۸ متر امتداد می‌یابند که ستون در مرکز آن قرار دارد؛ ابعاد بنا از شرق به غرب ۱۰۰ متر و از شمال به جنوب ۸۸ متر است. بازیلیکای شرقی از بقیه بزرگ‌تر است و تنها آن سه محراب‌گاه (اپسیس) دارد، زیرا مراسم عبادی در آن برگزار می‌شد. ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گوید گنبدی هشت‌ضلعی را تاج‌گذاری می‌کرد که ظاهراً تا سدهٔ نوزدهم پابرجا بود.

این مجموعهٔ حصاردار همچنین دو کلیسای کوچک‌تر، یک صومعه با نمازخانه در جنوب بازیلیکای شرقی، مهمان‌سراهای زائران و یک تعمیدگاه بر راه مقدس (ویا ساکرا) را در بر داشت. تعمیدگاه که اندکی پس از کلیسای اصلی ساخته شد، هشت‌ضلعی بر پایه‌ای مربع است که زمانی بامی چوبی مخروطی یا گنبدی داشت؛ گذرگاهی پلکانی از محراب‌گاه کوچک شرقی آن به پایین می‌رود. بازیلیکای قلب لوزه که حدود سال ۴۷۰ تکمیل شد، الگوی معماری و تزیینات آن به شمار می‌آید؛ سبک آن از جمله در دیر ترمانین و دیر سیتا تکرار شد.[1][2]

حتی در زمان حیات شمعون، مؤمنان در پی پند و راهنمایی او بودند؛ پس از مرگش این مکان زیارتگاه باقی ماند. مجموعه برای این انبوه زائران طراحی شده بود: زائران از جنوب از طریق طاقی در پای تپه وارد می‌شدند و در راه رسیدن به درگاه جنوبی کلیسای اصلی از کنار تعمیدگاه و مهمان‌سراها می‌گذشتند. در پایین، در دشت، شهرک زائران دیر سمعان قرار داشت که با راه‌های آیینی به انطاکیه پیوند می‌یافت.

از سدهٔ دهم این مجموعه به‌عنوان مکانی مستحکم به کار رفت. زائران قرن‌ها تکه‌هایی از ستون را به‌عنوان یادگار مقدس می‌کندند؛ بخش‌های قابل‌توجهی از بدنهٔ ستون آخرین بار در سدهٔ هفدهم دیده می‌شد و اکنون تنها قطعه‌ای به بلندی حدود دو متر باقی مانده است.[1][2]

ویکی‌پدیای آلمانی مساحت کلیسا را ۴٬۸۰۰ متر مربع و مساحت کل مجموعه را ۱۲٬۰۰۰ متر مربع ذکر می‌کند؛ ویکی‌پدیای انگلیسی از بیش از ۵٬۰۰۰ متر مربع سخن می‌گوید. کاوش‌هایی که به سرپرستی ژان‌پیر سودینی میان سال‌های ۱۹۸۰ و ۲۰۰۴ انجام شد، در بخش غربی مارتیریوم سفالینه‌های صیقلی سیاه‌وسرخ کورا–ارس را آشکار کرد؛ فرهنگی که میان ۳۵۰۰ و ۳۳۰۰ پیش از میلاد در قفقاز جنوبی پدید آمد.

یونسکو روستاهای توده‌کوه آهکی را گواهی بر زندگی روستایی در اواخر دوران باستان و گسترش مسیحیت در جوامع روستایی می‌داند.[1][2][4]

یونسکو هنگام ثبت در سال ۲۰۱۱ بر درجهٔ بسیار بالای اصالت این روستاها پس از هزار سال خالی ماندن از سکنه تأکید کرد؛ در سال ۲۰۱۳ این اثر در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار گرفت. در جنگ داخلی سوریه، این مکان از نبردها، کاوش‌های غیرقانونی و برداشتن سنگ‌ها آسیب دید؛ در ۲۸ مه ۲۰۱۵ نیروهای کرد YPG/YPJ آن را تصرف کردند و سپس آن را به گروه‌های مخالف دولت واگذار کردند. در مه ۲۰۱۶ یک حملهٔ هوایی روسیه به بقایای ستون و ویرانه‌های پیرامون آن آسیب زد؛ در ۱۷ مه ۲۰۱۶ مدیرکل یونسکو از آسیب شدید ابراز تأسف کرد. تا ۸ فوریهٔ ۲۰۲۰ نیروهای زمینی ترکیه بالای تپهٔ نزدیک این مکان را اشغال کرده بودند.

ویکی‌پدیای عربی از بازسازی و مرمت پس از ۱۴ سال تعطیلی خبر می‌دهد که تاریخ آن سپتامبر ۲۰۲۶ ذکر شده است؛ منابع دیگر این را تأیید نمی‌کنند.[1][3][4]