کنیسه مرکزی حلب

بنا بر سنت یهودی که دیوید ساتن ثبت کرده است، یوآب بن صرویه، سردار داوود پادشاه، پس از فتح شهر، که آن زمان آرام صوبا نام داشت، پی آن را نهاد؛ نام کنیسهٔ یوآب از همین روست. بال غربی، کهن‌ترین بخش، در ویکی‌پدیای انگلیسی به سدهٔ پنجم یا ششم و در ویکی‌پدیای آلمانی به سدهٔ چهارم یا پنجم تاریخ‌گذاری شده است؛ کهن‌ترین کتیبهٔ بازمانده از سال ۸۳۴ است. به گفتهٔ مقالهٔ انگلیسی، در جریان یورش مغول در ۱۲۶۰ این کنیسه یکی از شش پناهگاه امن تعیین‌شده بود، در حالی که مقالهٔ آلمانی می‌گوید پس از آسیب مغولان در سدهٔ سیزدهم به مسجد تبدیل شد. در جریان یورش تیمور در ۱۴۰۰ ویران شد و میان ۱۴۰۵ و ۱۴۱۸، به‌عمد در مقیاسی کوچک‌تر برای جلب نکردن توجه، بازسازی شد.

پس از فتح عثمانی در ۱۵۱۶، رشد اقتصادی یهودیانی را از اسپانیا به سوریه کشاند و بال شرقی‌ای ساخته شد که تازه‌واردان بتوانند آیین‌های خود را در آن به جا آورند. بنا در ۱۸۵۵ دوباره نوسازی شد. جهانگرد پیترو دلا واله در اوت ۱۶۲۶ از آن دیدار کرد و پژوهشگر الکان ناتان آدلر در ۱۹۰۵ آن را توصیف کرد.

در کشتار حلب در ۱ دسامبر ۱۹۴۷ کنیسه غارت و سوزانده شد؛ ویکی‌پدیای آلمانی گزارش می‌دهد که چند نمازگزار، بسیاری از آنان کودک، کشته شدند و برگ‌هایی از کدکس سوخت. بنا تا ۱۹۹۰ ویران ماند، تا آنکه جامعهٔ یهودیان سوری نیویورک هزینهٔ بازسازی‌ای را تأمین کرد که در ۱۹۹۲ تکمیل شد. چون دیگر هیچ جامعهٔ یهودی در حلب باقی نمانده بود، بنا بی‌استفاده ماند و تحت صلاحیت دولت سوریه قرار گرفت.[1][2][3]

این مجموعه سه بخش داشت: یک شبستان غربی، یک حیاط مرکزی و یک بال شرقی. شبستان غربی با ردیف‌هایی از ستون‌ها به سه راهرو تقسیم می‌شد؛ دیوار غربی آن هفت پنجره با طرح‌های گوناگون داشت و در مرکز آن یک «تواه» (جایگاه خواندن تورات) چوبی کنده‌کاری‌شده با شش پله قرار داشت. در انتهای جنوبی، رو به اورشلیم، صندوق میانی و صندوق موسی قرار داشتند؛ راهروی شرقی به سرسرای ورودی با صندوق مُهرشده تبدیل شد که بالای آن رواق زنان بود.

در حیاط یک تواه گنبددار بر چهار ستون قرار داشت. دیوار غربی صندوق تقیعه را در بر داشت، جایی که شوفار نواخته می‌شد، با سکویی که با نُه پله به آن می‌رسیدند و برای ختنه به کار می‌رفت؛ صندوق تابستانی کنار دیوار جنوبی قرار داشت و یک «بیت مدراش» (مدرسهٔ دینی) سمت شمالی را اشغال کرده بود. بال شرقی صندوق یهودیان سفاردی و غار بسته‌شدهٔ الیاس را در بر داشت که کدکس در آن نگهداری می‌شد. هفت صندوق تورات (هخالوت) در سراسر مجموعه وجود داشت و یک نمازخانهٔ کوچک‌تر گنیزا را در خود جای می‌داد.[1][2]

این بنا به‌عنوان کنیسهٔ اصلی جامعه، ترکیب آن را بازتاب می‌داد: به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی، جماعت دیرینهٔ مستعربه در بال غربی نماز می‌گزاردند، در حالی که بال شرقی به‌عنوان تالار مطالعه و فضای نماز برای تازه‌واردان متأخر سفاردی، معروف به «فرنگی‌ها»، به کار می‌رفت. در هوای خوب، به‌ویژه در تابستان، حیاط به‌عنوان نیایشگاهی روباز به کار می‌رفت.

بیش از پانصد سال، به گفتهٔ ویکی‌پدیای آلمانی از سدهٔ چهاردهم، جامعه کدکس حلب را در اینجا نگه داشت که مقالهٔ آلمانی آن را کهن‌ترین نسخهٔ خطی کتاب مقدس عبری ماسوری می‌نامد. پس از کشتار، به گفتهٔ مقالهٔ آلمانی در ۱۹۵۸، به اسرائیل برده شد. برای دورهٔ بعد، ویکی‌پدیای آلمانی یادآور می‌شود که در ۱ ژوئن ۲۰۰۸ دعاهای قدیش و کوهنیم در کنیسه مجاز شمرده شد.[1][2][3]

یکی از ویژگی‌های متمایز، دوگانه بودن جایگاه‌های نماز بود: هر یک از سه بخش تواه و صندوق‌های خود را داشت، به‌طوری که شبستان، حیاط و بال شرقی را می‌شد بسته به فصل و جماعت به کار برد. منابع برای بال شرقی تاریخ‌های متناقضی (سدهٔ پانزدهم، شانزدهم یا نوزدهم) ذکر می‌کنند.[1][2]

در جریان جنگ داخلی سوریه، بنا میان ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵ در شرایطی نامعلوم دوباره آسیب دید. موزهٔ میراث سفاردی در ۲۰۱۶ مرمت را آغاز کرد؛ زمین‌لرزه‌های ۲۰۲۳ آسیب بیشتری وارد کردند. به گفتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی (نسخهٔ ژوئیهٔ ۲۰۲۶)، مرمت ادامه دارد.[1][3]