Μέγα Τέμενος Ομεϋαδών

Ο χώρος είναι τόπος λατρείας από την Εποχή του Σιδήρου. Οι Αραμαίοι έχτισαν εδώ ναό στον θεό της καταιγίδας Χαντάντ-Ραμμάν· ένας λίθος από τη βασιλεία του βασιλιά Αζαήλ σώζεται στο Εθνικό Μουσείο της Δαμασκού. Επί Σελευκιδών το ιερό ήταν πιθανώς αφιερωμένο στον Δία, και μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση το 64 π.Χ. στον Ιούπιτερ, και έγινε ο μεγαλύτερος ναός της ρωμαϊκής Συρίας. Το 391 ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α΄ τον μετέτρεψε σε καθεδρικό ναό, έδρα του Επισκόπου της Δαμασκού.

Μετά τη μουσουλμανική κατάκτηση (634 σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, 636 σύμφωνα με τη γερμανική) διαμορφώθηκε ένας χώρος προσευχής για τους μουσουλμάνους στο νοτιοανατολικό τμήμα του κτιρίου. Το 706 ο αλ-Ουαλίντ Α΄ αποφάσισε να χτίσει τέμενος συνάθροισης, κατεδάφισε το μεγαλύτερο μέρος του ναού και ως αντιστάθμισμα επέστρεψε στους χριστιανούς άλλους δημευμένους ναούς. Η ολοκλήρωση χρονολογείται στο 711 ή στο 715, το τελευταίο επί του διαδόχου του Σουλεϊμάν. Σύμφωνα με τον Ιμπν αλ-Φακίχ, δαπανήθηκαν 600.000 έως 1.000.000 χρυσά δηνάρια και εργάστηκαν σε αυτό περίπου 12.000 άνθρωποι.

Πυρκαγιές το 1069, το 1401 (επί Ταμερλάνου, όταν κατέρρευσε ο κεντρικός τρούλος) και το 1893, μαζί με τους σεισμούς του 1759, επέβαλαν επανειλημμένα ανοικοδομήσεις· οι Μαμελούκοι, ιδίως ο Μπαϊμπάρς από το 1270, υπήρξαν ιδιαίτερα δραστήριοι αναστηλωτές. Μετά το 1893 οι Οθωμανοί αφιέρωσαν εννέα χρόνια στην ανοικοδόμηση της αίθουσας προσευχής, διατηρώντας σε μεγάλο βαθμό την κάτοψη αλλά χωρίς να αναπαραγάγουν τον αρχικό διάκοσμο.[1][2]

Ο ορθογώνιος περίβολος έχει διαστάσεις περίπου 97 επί 156 μέτρα (157 επί 97 στη γερμανική Wikipedia)· οι εξωτερικοί τοίχοι του είναι εκείνοι του περιβόλου του ρωμαϊκού ναού. Η αυλή βρίσκεται στα βόρεια, η αίθουσα προσευχής διαστάσεων 136 επί 37 μέτρα στα νότια, με τρία κλίτη παράλληλα προς τον τοίχο της κίμπλα πάνω σε κορινθιακούς κίονες, τα οποία διασχίζει ένα ψηλότερο κεντρικό εγκάρσιο κλίτος. Πάνω από αυτό υψώνεται ο Θόλος του Αετού (Κούμπατ αν-Νισρ), ξαναχτισμένος από πέτρα μετά το 1893· το ύψος του δίνεται ως 36 μέτρα (αγγλικό άρθρο) ή άνω των 45 μέτρων (γερμανικό και αραβικό).

Χρυσά ψηφιδωτά κάλυπταν κάποτε περίπου 4.000 τετραγωνικά μέτρα, με τοπία και κτίρια αλλά χωρίς ανθρώπινες ή ζωικές μορφές· τα καλύτερα διατηρημένα κατάλοιπα βρίσκονται στην αυλή. Υπάρχουν τρεις μιναρέδες: ο Μιναρές της Νύφης στον βόρειο τοίχο (το κάτω τμήμα πιθανώς του 9ου αιώνα, η κορυφή του 1174), ο Μιναρές του Ίσα ύψους περίπου 77 μέτρων στα νοτιοανατολικά (κύριος κορμός 1247, οθωμανική κορυφή) και ο οκταγωνικός Μιναρές του Καϊτμπάι του 1488 στα νοτιοδυτικά.[1][2][3]

Ο χώρος εξυπηρέτησε αραμαϊκές, ελληνικές και ρωμαϊκές λατρείες, στη συνέχεια ως χριστιανικός καθεδρικός ναός, και από τον 8ο αιώνα ως το σουνιτικό τέμενος συνάθροισης της πόλης. Ήταν επίσης κέντρο μάθησης: ο Ιμπν Ταϊμίγια δίδασκε εδώ από το 1285, και ο αστρονόμος Ιμπν αλ-Σατίρ ήταν χρονομέτρης και επικεφαλής μουεζίνης από το 1332 έως το 1376. Επί Οθωμανών το βακούφι του, με 596 υπαλλήλους, ήταν το μεγαλύτερο της πόλης, και ο ιεροκήρυκάς του ένας από τους πιο επιδραστικούς αξιωματούχους της Δαμασκού.

Τόσο η χριστιανική όσο και η μουσουλμανική παράδοση, που ανάγεται στον 6ο αιώνα, τοποθετούν εδώ την κεφαλή του Ιωάννη του Βαπτιστή (Γιάχια)· ένα ιερό στην αίθουσα προσευχής τιμάται και από τους δύο. Στις 6 Μαΐου 2001 ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ προσευχήθηκε εκεί, στην πρώτη παπική επίσκεψη σε τέμενος. Δύο ιερά τιμούν τη μνήμη του Χουσεΐν ιμπν Αλί, εγγονού του Προφήτη· σύμφωνα με το γερμανικό άρθρο, εκείνο που λέγεται ότι φυλάσσει την κεφαλή του είναι σημαντικός σιιτικός προσκυνηματικός τόπος. Η ισλαμική παράδοση συνδέει τον Μιναρέ του Ίσα με την κάθοδο του Ιησού στο τέλος των καιρών.

Πολιτικά, το τέμενος λειτούργησε επανειλημμένα ως σημείο συσπείρωσης, κατά των Σταυροφόρων το 1148 και για τις πρώτες σημαντικές διαδηλώσεις της Αραβικής Άνοιξης στη Συρία στις 15 Μαρτίου 2011.[1][2]

Η κάτοψή του με τρία κλίτη και εγκάρσιο κλίτος επηρέασε τεμένη πολύ πέρα από τη Συρία, μεταξύ αυτών της Κόρδοβας και το αλ-Αζχάρ στο Κάιρο. Μια μελέτη του 2022 κατέληξε ότι οι περισσότερες ψηφίδες των ψηφιδωτών κατασκευάστηκαν στην Αίγυπτο· αν οι παραστάσεις απεικονίζουν τον Παράδεισο, τη Δαμασκό ή τον γνωστό κόσμο παραμένει αντικείμενο συζήτησης.[1]

Οι πηγές δεν τεκμηριώνουν ζημιές μετά το 1994, όταν ολοκληρώθηκε η ανακαίνιση που είχε διατάξει ο Χαφέζ αλ-Άσαντ, τις μεθόδους της οποίας επέκρινε η UNESCO. Η Αρχαία Πόλη της Δαμασκού στο σύνολό της περιλαμβάνεται στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο από το 2013.[1][3][4]