Palmyra

Miejsce pojawia się w źródłach pisanych około 2000 roku p.n.e., kiedy człowiek nazwany Tadmorejczykiem występuje w umowie w asyryjskiej kolonii handlowej Kültepe; tabliczki z Mari z XVIII wieku p.n.e. zapisują nazwę jako Ta-ad-mi-ir. Anglojęzyczna Wikipedia datuje jej włączenie do Cesarstwa Rzymskiego na około 14 rok n.e., za Tyberiusza, natomiast UNESCO umieszcza panowanie rzymskie w połowie I wieku n.e.

Hadrian odwiedził ją w 129 roku i uczynił miastem wolnym; w latach 213–216 Karakalla podniósł ją do rangi kolonii. W 260 roku palmyreński władca Odenat pokonał perskiego króla Szapura I, a od 270 roku jego wdowa Zenobia rozszerzyła panowanie Palmyry aż po Egipt. Po ponownym buncie w 273 roku cesarz Aurelian kazał zrównać miasto z ziemią; trwało ono nadal jako mniejsze miasto garnizonowe.

Chalid ibn al-Walid zajął miasto w 634 roku. Ponownie rozkwitło za Umajjadów, a w 1400 roku zostało spustoszone przez Timura, po czym pozostało wsią. Henri Seyrig rozpoczął w 1929 roku wykopaliska na dużą skalę, a do 1932 roku mieszkańców przeniesiono do nowej wsi Tadmur obok ruin.[1][2][5]

Wielka Kolumnada o długości około 1,1 km tworzyła główną oś od świątyni Bela na wschodzie do świątyni grobowej nr 86 na zachodzie; większość jej kolumn, każda o wysokości około 9,5 m, pochodzi z II wieku n.e. Wzdłuż niej stały Łuk Monumentalny, tetrapylon i teatr. Agora o wymiarach 71 na 84 m przylegała do Dziedzińca Taryfy.

Świątynia Bela łączyła rzymski dziedziniec kolumnowy z zasadniczo semickim planem, w którym główne sanktuarium stało poza osią centralną. Świątynia Baalszamina sięgała końca II wieku p.n.e. i została w dużej mierze przebudowana w 131 roku n.e. Na zachód od murów Dolina Grobów kryje ponad 50 grobów wieżowych o wysokości do czterech kondygnacji; najpóźniejszy datowany jest na 128 rok n.e., po czym ich miejsce zajęły świątynie grobowe i podziemne hypogea.[1][2][5]

Życie kultowe koncentrowało się wokół Bela, czczonego wraz z bogiem księżyca Aglibolem i bogiem słońca Jarhibolem. Biskup jest poświadczony do 325 roku, a większość świątyń przekształcono w kościoły, choć świątynia Allat została zniszczona w 385 roku. Umajjadzi przekształcili część świątyni Bela w meczet zbiorowy; w 1132 roku Burydzi uczynili z jej obrębu cytadelę, zamieszkaną do XX wieku.

Gospodarka opierała się na rolnictwie, pasterstwie, podatkach, a przede wszystkim na handlu karawanowym łączącym Eufrat i Zatokę Perską z Morzem Śródziemnym. Kupcy płacili cła na Dziedzińcu Taryfy, gdzie wystawiono dwujęzyczne prawo podatkowe z 137 roku n.e. w języku greckim i palmyreńskim. Podczas pierwszej okupacji przez Państwo Islamskie w 2015 roku teatr wykorzystywano do publicznych egzekucji.[1][2]

Inskrypcja taryfowa, odnaleziona w 1882 roku, została w 1901 roku podarowana carowi Rosji i znajduje się obecnie w Ermitażu w Petersburgu. UNESCO podkreśla, że ruiny, opisywane przez podróżników w XVII i XVIII wieku, wpłynęły na odrodzenie architektury klasycznej na Zachodzie. W sierpniu 2015 roku Państwo Islamskie zabiło Chalida al-Asada, emerytowanego kierownika służby starożytności w Palmyrze.[1][5]

Państwo Islamskie okupowało Palmyrę od maja 2015 do marca 2016 roku i ponownie od grudnia 2016 do marca 2017 roku. W 2015 roku zniszczyło świątynie Baalszamina i Bela oraz Łuk Monumentalny; niemieckojęzyczna Wikipedia informuje także o wysadzeniu sześciu grobów wieżowych we wrześniu 2015 roku. W styczniu 2017 roku tetrapylon został w dużej mierze zniszczony, a budynek sceny teatru poważnie uszkodzony.

Odrestaurowany Lew Allat został odsłonięty w 2017 roku i ma pozostać w Muzeum Narodowym w Damaszku. Zespoły rosyjsko-syryjskie zrewitalizowały w 2022 roku obszar źródła Efka. Po grudniu 2024 roku UNESCO rozpoczęło współpracę z rządem syryjskim, ALIPH i Aga Khan Trust for Culture; według anglojęzycznej Wikipedii do czerwca 2026 roku prace te ograniczały się do rozpoznania i oceny zniszczeń.[1][2][5]