Norie w Hamie

Ich początki są dawne, lecz trudne do datowania. Mozaika z Apamei, 55 kilometrów w dół rzeki, przedstawia koło uderzająco podobne do tych z Hamy; UNESCO i arabskojęzyczna Wikipedia datują ją na 469 rok n.e., natomiast anglojęzyczna Wikipedia, na podstawie mozaik i płytek, umieszcza norie w pobliżu Apamei około 350 roku n.e. Niemieckojęzyczna Wikipedia podaje dla mozaiki 469 rok p.n.e. i przytacza pochodzącą z początku III wieku relację cesarza Heliogabala o norii w Apamei.

Regionalny historyk z XIII wieku informował o noriach w Hamie pod koniec IX wieku, a pod koniec XII wieku pracowało ich tam prawdopodobnie wiele. Po trzęsieniu ziemi w 1157 roku Nur ad-Din kazał naprawić system wodny i norie. Pozostaje otwarte, czy pierwsze koła pochodzą z okresu rzymsko-bizantyjskiego, czy islamskiego. Wszystkie daty odnoszą się do miejsc: ponieważ drewno wymaga ciągłej wymiany, szacuje się, że dobrze utrzymana noria jest w całości odnawiana mniej więcej co 15 lat.

Na początku XX wieku Hama i jej okolice miały 105 norii. Od lat 30. XX wieku wypierały je pompy motorowe, a od 1960 roku zapora w Ar-Rastan obniżyła poziom rzeki, tak że stały bezczynnie przez całe miesiące. Do 1970 roku działało jeszcze osiem. Sześć odrestaurowano w latach 1977–1981, a kolejnych siedem w 1988 roku.[1][2][3][4]

Koła są podsiębierne – obraca je nurt naciskający na łopatki na obwodzie. Między łopatkami osadzone są drewniane skrzynki, z jednej strony do połowy otwarte, które napełniają się na dole i opróżniają przez dziób do akweduktu na górze. W zależności od koła skrzynki mieszczą od 4 do 12 litrów, a wydajność wynosi od 50 000 do 200 000 litrów na godzinę. Masywna oś wykonana jest z orzecha; dla innych części wymienia się topolę, sosnę, dąb, morelę i morwę. Arabskojęzyczna Wikipedia wylicza około dwudziestu nazwanych elementów.

Każda noria znajduje się tuż poniżej jazu, który kieruje nurt na koło; śluzy regulują jego prędkość, a jeden jaz może obsługiwać do czterech kół. Woda spływa do akweduktów na wysokich kamiennych łukach, które odchodziły od rzeki pod kątem prostym i miały niekiedy po kilkaset metrów długości. System był konieczny, ponieważ Orontes ma niewielki spadek i płynie głęboko między wysokimi brzegami; niemieckojęzyczna i arabskojęzyczna Wikipedia mówią o różnicy do 70 metrów.[1][2][3][4]

Norie nawadniały sady i ogrody warzywne oraz zaopatrywały miasto. Według UNESCO książęta i namiestnicy budowali je dla swoich posiadłości, pałaców, meczetów, łaźni i karawanserajów. Al-Muhammadijja zasilała Wielki Meczet oddalony o około kilometr, łaźnię, fontanny, domy i ogrody; al-Ma'murijja obsługiwała ogrody, dziewięć meczetów, cztery łaźnie i sto studni. Większość kół należała do zamożnych właścicieli ziemskich, lecz użytkownicy wspólnie dzielili koszty, utrzymanie i wodę według ustalonych zasad.

W mieście zachowało się siedemnaście norii (arabskojęzyczna Wikipedia liczy 19). Nie dostarczają już wody, ponieważ ich akwedukty zostały skrócone, ale obracają się jako symbol miasta, są iluminowane podczas wydarzeń takich jak festiwal wiosny, a miejscowa młodzież tradycyjnie na nich jeździ. Utrzymanie nadal spoczywa w rękach rodzin wyspecjalizowanych cieśli norii.[1][2][3][4]

Przez prawie 500 lat al-Muhammadijja była najwyższym kołem wodnym na świecie, dopóki w 1854 roku nie prześcignęło jej nieznacznie koło Laxey na Wyspie Man. W 2006 roku Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Mechaników (ASME) uznało ją za zabytek historyczny inżynierii mechanicznej (Historic Mechanical Engineering Landmark). Jej średnica różni się w zależności od źródła: 21 metrów (anglojęzyczna Wikipedia), 22 metry (UNESCO), 27 metrów (niemieckojęzyczna Wikipedia).

Arabska nazwa nā'ūra pochodzi od czasownika oznaczającego buczący dźwięk – od jęku grubych drewnianych osi.[1][2][3][4]

Według źródła pozarządowego podczas szturmu armii syryjskiej na Hamę w lutym 1982 roku drewniane koła miały uniknąć rozległych zniszczeń; nie wyjaśniono, czy akwedukty zostały wówczas zburzone. Większość norii przetrwała wojnę domową, która rozpoczęła się w 2011 roku: porównanie zdjęć satelitarnych dziesięciu miejsc przeprowadzone przez Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Postępu Nauki (AAAS) nie wykazało do 2014 roku poważnych zniszczeń. 8 sierpnia 2014 roku spłonęła jednak górna część drewnianego koła norii al-Dża'barijja, a jej kamienna podstawa przetrwała; inne zostały ogołocone z drewna lub ucierpiały z powodu zaniedbania. W 2020 roku tradycyjni rzemieślnicy restaurowali al-Muhammadijję, czemu przeszkadzał brak funduszy i wyszkolonych rzemieślników.[1][2]