Mari

Według anglojęzycznej Wikipedii i UNESCO Mari zostało założone około 2900 roku p.n.e. jako nowe miasto mające kontrolować szlaki wodne Eufratu; niemieckojęzyczna Wikipedia uważa jego założenie za nieudokumentowane. Pierwsze miasto („Ville I”) zostało z nieznanych przyczyn opuszczone około 2550 roku p.n.e., odbudowane przed 2500 rokiem p.n.e. i jako „drugie królestwo” stało się potężnym państwem o silnym pokrewieństwie kulturowym z Sumerem, które prowadziło długą wojnę z Eblą. Około 2300 roku p.n.e. (chronologia średnia) Sargon z Akadu zniszczył miasto.

Po jego odbudowie pod panowaniem akadyjskim Mari rządzili namiestnicy wojskowi (szakkanakku), którzy uniezależnili się wraz z rozpadem imperium akadyjskiego. Około 1830 roku p.n.e. władzę przejęła amorycka dynastia Lim; za Zimri-Lima (od około 1776 roku p.n.e.) królestwo rozkwitło. Hammurabi z Babilonu pokonał go około 1761 roku p.n.e. i po buncie zrównał miasto z ziemią; niemieckojęzyczna Wikipedia podaje 1759 rok p.n.e. (chronologia średnia). Mari przetrwało jako niewielka osada pod panowaniem babilońskim i asyryjskim, dopóki w okresie hellenistycznym nie zniknęło ze źródeł.

Stanowisko odkryto w 1933 roku, gdy Beduini kopiący w poszukiwaniu kamienia nagrobnego znaleźli posąg bez głowy; zespół z Luwru rozpoczął wykopaliska 14 grudnia 1933 roku. Wykopaliskami kierowali André Parrot (do 1974 roku), Jean-Claude Margueron (1979–2004) i od 2005 roku Pascal Butterlin; UNESCO liczy 42 kampanie.[1][2][4][5]

Pierwsze miasto miało ściśle kolisty plan o średnicy około 1,9 kilometra (niemieckojęzyczna Wikipedia i seryjny wpis na Liście informacyjnej: około 2 km), chroniony zewnętrznym wałem przeciwpowodziowym i wewnętrznym wałem obronnym z wieżami, i połączony z Eufratem kanałem. W centrum stały pałac i świątynie, w tym „Enceinte Sacrée” oraz świątynie Ninhursag, Isztar i Szamasza; za szakkanakku dodano „Świątynię Lwów” poświęconą Daganowi.

Pałac Zimri-Lima miał według anglojęzycznej Wikipedii 275 pomieszczeń; opis UNESCO podaje ponad 2,5 hektara z około 300 pomieszczeniami i dziedzińcami oraz mury z cegły mułowej zachowane do wysokości czterech–pięciu metrów, z malowidłami ściennymi. Według UNESCO tell, utworzony przez trzy nałożone na siebie miasta, zajmuje ponad 14 hektarów i wznosi się do 14,5 metra.[1][2][4][5]

Archiwa tabliczek – według anglojęzycznej Wikipedii łącznie ponad 25 000 tabliczek, w tym ponad 20 000 z archiwum Zimri-Lima z lat około 1800–1750 p.n.e. – dokumentują administrację, dyplomację i sieci handlowe sięgające Afganistanu i Krety. Czczono bóstwa semickie i sumeryjskie, z Daganem na czele panteonu. Znaleziska przechowywane są w Luwrze, w muzeach narodowych w Aleppo i Damaszku oraz w Muzeum w Dajr az-Zaur. Mari znajduje się od 1999 roku na syryjskiej Liście informacyjnej, a wraz z Dura Europos figuruje także w kolejnym wpisie na tej liście.[1][2][4][5]

Wykopaliska są wstrzymane od 2011 roku. Stanowisko znalazło się pod kontrolą grup zbrojnych; oficjalny raport z 2014 roku wymieniał pałac, łaźnie oraz świątynie Isztar i Dagana jako cele rabusiów. Według niemieckojęzycznej Wikipedii bojownicy Państwa Islamskiego wykopali tunele do pałacu i wysadzili zadaszenie ochronne zainstalowane w 2010 roku; wiosną 2018 roku Mari uważano za najbardziej splądrowane stanowisko w kraju. Anglojęzyczna Wikipedia informuje o danych teledetekcyjnych świadczących o rozległych grabieżach w latach 2011–2022.[1][2]