Wielki Meczet w Aleppo

Meczet zbudowano na miejscu hellenistycznej agory, później ogrodu i cmentarza katedry św. Heleny. Według późniejszej tradycji kalif al-Walid I rozpoczął budowę w 715 roku, a jego następca Sulajman ukończył ją w 717 roku. Historyk architektury K. A. C. Creswell przypisuje ją wyłącznie Sulajmanowi; Jere L. Bacharach uważa za najbardziej prawdopodobnego fundatora ich brata Maslamę ibn Abd al-Malika, ówczesnego namiestnika Dżund Kinnasrin.

Minaret o wysokości około 45 metrów w północno-zachodnim narożniku rozpoczęto w 1090 roku i ukończono – według anglojęzycznej Wikipedii – w 1094 roku; jego architektem był Hasan ibn Mufarradż as-Sarmini. Arabskojęzyczna Wikipedia datuje rozpoczęcie budowy na czasy mirdasydzkiego władcy Sabika ibn Mahmuda (472 AH). Po wielkim pożarze zengidzki władca Nur ad-Din odrestaurował meczet – według anglojęzycznej Wikipedii w 1159 roku, według niemieckojęzycznej po pożarze w 1169 roku (arabskojęzyczna podaje datę pożaru jako 564 AH/1168). Mongołowie zrównali meczet z ziemią w 1260 roku. Mamelucy go naprawili i przebudowali; sułtan Kalawun zastąpił spalony mihrab w 1285 roku, a za panowania an-Nasira Muhammada wykonano nowy minbar. Dziedziniec i minaret odnowiono w 2003 roku.[1][2][3]

Jego plan przypomina Meczet Umajjadów w Damaszku: duży dziedziniec wyłożony czarnym i białym kamieniem w geometryczne wzory, otoczony portykami, z dwiema zadaszonymi fontannami do ablucji i zegarem słonecznym. Arabskojęzyczna Wikipedia podaje wymiary około 105 × 77,75 m. Sala modlitewna od południa ma trzy nawy ze sklepieniami krzyżowymi, minbar z XV wieku, bogato rzeźbiony mihrab oraz relikwiarz, w którym mają się znajdować relikwie Zachariasza, ojca Jana Chrzciciela. Sala wschodnia pochodzi z czasów panowania Malikszaha (1072–1092); sala północna została odnowiona za sułtana Barkuka (1382–1399).

Minaret z ciosów kamiennych miał pięć kondygnacji i nosił więcej ornamentyki reliefowej niż jakakolwiek inna budowla z epoki islamskiej w Aleppo poza medresą Szu'ajbijja. Pierwsza Encyklopedia Islamu wydawnictwa Brill nazwała go „zupełnie wyjątkowym w całej architekturze muzułmańskiej”.[1][3]

Budynek jest meczetem zbiorowym (piątkowym). Przy meczecie działało niewielkie muzeum ze starymi rękopisami. UNESCO wymienia Wielki Meczet, założony za Umajjadów i odbudowany w XII wieku, jako element wyjątkowej uniwersalnej wartości Starożytnego miasta Aleppo.[1][2][4]

13 października 2012 roku meczet został poważnie uszkodzony w starciach między Wolną Armią Syrii a siłami rządowymi. 24 kwietnia 2013 roku minaret runął; rząd i opozycja obwiniały się nawzajem, a Syryjskie Obserwatorium Praw Człowieka uznało za możliwe zawalenie się wskutek wcześniejszych walk. W latach 2012–2016 zawaliły się części murów, spłonęła sala modlitewna, a zabytkowe przedmioty przepadły. Według anglojęzycznej Wikipedii (październik 2026) restauracja rozpoczęła się około 2017 roku; meczet otwarto ponownie na ramadan w marcu 2025 roku, a w pełni w październiku 2026 roku po 13 latach zamknięcia.[1][2][3]