Norias van Hama

Hun oorsprong is oud maar moeilijk te dateren. Een mozaïek uit Apamea, 55 kilometer stroomafwaarts, toont een rad dat opvallend lijkt op die van Hama; UNESCO en de Arabischtalige Wikipedia dateren het op 469 n.Chr., terwijl de Engelstalige Wikipedia op grond van mozaïeken en tegels noria's bij Apamea rond 350 n.Chr. plaatst. De Duitstalige Wikipedia noemt 469 v.Chr. voor het mozaïek en citeert een verslag uit het begin van de 3e eeuw van keizer Elagabalus over een noria in Apamea.

Een regionale geschiedschrijver uit de 13e eeuw vermeldde noria's in Hama aan het einde van de 9e eeuw, en tegen het einde van de 12e eeuw waren er waarschijnlijk vele in bedrijf. Na de aardbeving van 1157 liet Nur al-Din het watersysteem en de noria's herstellen. Of de eerste raderen uit de Romeins-Byzantijnse of de islamitische periode stammen, blijft open. Alle dateringen hebben betrekking op de standplaatsen: omdat het hout voortdurend moet worden vervangen, wordt geschat dat een goed onderhouden noria ongeveer om de 15 jaar volledig wordt vernieuwd.

Aan het begin van de 20e eeuw telden Hama en omgeving 105 noria's. Vanaf de jaren 1930 werden zij verdrongen door motorpompen, en vanaf 1960 verlaagde de Rastandam de rivier, zodat zij maandenlang stilstonden. In 1970 waren er nog acht in bedrijf. Zes werden tussen 1977 en 1981 gerestaureerd en nog zeven in 1988.[1][2][3][4]

De raderen zijn onderslagraderen, aangedreven door de stroming die tegen schoepen aan de velg drukt. Tussen de schoepen zitten houten bakken, aan één zijde half open, die zich onderaan vullen en bovenaan via een tuit in het aquaduct legen. Afhankelijk van het rad bevatten de bakken 4 tot 12 liter, en de opbrengst varieert van 50.000 tot 200.000 liter per uur. De massieve as is van walnotenhout; voor andere onderdelen worden populier, den, eik, abrikoos en moerbei genoemd. De Arabischtalige Wikipedia somt een twintigtal benoemde onderdelen op.

Elke noria staat net onder een stuw die de stroming naar het rad leidt; sluizen regelen zijn snelheid, en tot vier raderen kunnen één stuw delen. Het water loopt in aquaducten op hoge stenen bogen, die haaks van de rivier afbogen en soms honderden meters lang waren. Het systeem was nodig omdat de Orontes weinig verval heeft en diep tussen hoge oevers stroomt; de Duitstalige en de Arabischtalige Wikipedia spreken van een hoogteverschil van tot 70 meter.[1][2][3][4]

De noria's bevloeiden fruit- en groentetuinen en voorzagen de stad van water. Volgens UNESCO bouwden vorsten en gouverneurs ze voor hun landgoederen, paleizen, moskeeën, hamams en karavanserais. Al-Muhammadiya voedde de ongeveer een kilometer verderop gelegen Grote Moskee, een hamam, fonteinen, huizen en tuinen; al-Ma'muriya bediende tuinen, negen moskeeën, vier hamams en honderd putten. De meeste raderen behoorden toe aan rijke grondbezitters, maar de gebruikers deelden kosten, onderhoud en water collectief volgens vaste regels.

In de stad zijn zeventien noria's bewaard (de Arabischtalige Wikipedia telt er 19). Zij leveren geen water meer omdat hun aquaducten zijn ingekort, maar zij draaien als symbool van de stad, worden bij evenementen zoals het lentefestival verlicht, en plaatselijke jongeren rijden traditioneel op ze mee. Het onderhoud berust nog steeds bij families van gespecialiseerde noria-timmerlieden.[1][2][3][4]

Bijna 500 jaar lang was al-Muhammadiya het hoogste waterrad ter wereld, totdat het Laxey Wheel op het eiland Man het in 1854 nipt overtrof. In 2006 riep de American Society of Mechanical Engineers het uit tot Historic Mechanical Engineering Landmark. De diameter verschilt per bron: 21 meter (Engelstalige Wikipedia), 22 meter (UNESCO), 27 meter (Duitstalige Wikipedia).

De Arabische naam nā'ūra komt van een werkwoord voor een brommend geluid, naar het gekreun van de dikke houten assen.[1][2][3][4]

Tijdens de aanval van het Syrische leger op Hama in februari 1982 ontsnapten de houten raderen volgens een niet-gouvernementele bron aan grootschalige schade; of de aquaducten toen werden gesloopt, is onopgehelderd. De meeste noria's doorstonden de in 2011 begonnen burgeroorlog: een vergelijking van satellietbeelden van tien standplaatsen door de American Association for the Advancement of Science vond tot 2014 geen grote schade. Op 8 augustus 2014 werd echter het bovenste deel van het houten rad van de noria al-Ja'bariya verbrand, waarbij de stenen voet bewaard bleef; andere werden van hun hout ontdaan of leden onder verwaarlozing. In 2020 restaureerden traditionele ambachtslieden al-Muhammadiya, gehinderd door een gebrek aan geld en aan geschoolde vakmensen.[1][2]