Mari

Volgens de Engelstalige Wikipedia en UNESCO werd Mari rond 2900 v.Chr. als nieuwe stad gesticht om de waterwegen van de Eufraat te beheersen; de Duitstalige Wikipedia beschouwt de stichting als niet gedocumenteerd. De eerste stad ("Ville I") werd rond 2550 v.Chr. om onbekende redenen verlaten, vóór 2500 v.Chr. herbouwd en werd als "tweede koninkrijk" een machtige staat met sterke culturele verwantschap met Sumer, die een langdurige oorlog met Ebla voerde. Rond 2300 v.Chr. (middelste chronologie) verwoestte Sargon van Akkad de stad.

Na haar herstel onder Akkadisch bewind bestuurden militaire gouverneurs (Shakkanakku) Mari; zij werden onafhankelijk toen het Akkadische Rijk uiteenviel. Rond 1830 v.Chr. nam de Amoritische Lim-dynastie de macht over; onder Zimri-Lim (vanaf ongeveer 1776 v.Chr.) bloeide het koninkrijk. Hammurabi van Babylon versloeg hem rond 1761 v.Chr. en maakte de stad na een opstand met de grond gelijk; de Duitstalige Wikipedia noemt 1759 v.Chr. (middelste chronologie). Mari overleefde als kleine nederzetting onder Babylonisch en Assyrisch bewind, totdat het in de Hellenistische periode uit de bronnen verdween.

De plek werd in 1933 ontdekt toen bedoeïenen die naar een grafsteen groeven een beeld zonder hoofd vonden; een team van het Louvre begon op 14 december 1933 met opgraven. De opgravingen werden geleid door André Parrot (tot 1974), Jean-Claude Margueron (1979–2004) en vanaf 2005 Pascal Butterlin; UNESCO telt 42 campagnes.[1][2][4][5]

De eerste stad had een strikt cirkelvormig plan van ongeveer 1,9 kilometer doorsnede (Duitstalige Wikipedia en de seriële vermelding op de voorlopige lijst: ongeveer 2 km), beschermd door een buitenste dijk tegen overstromingen en een binnenwal met torens, en via een kanaal met de Eufraat verbonden. Paleis en tempels stonden in het centrum, waaronder de "Enceinte Sacrée" en tempels van Ninhursag, Ishtar en Shamash; onder de Shakkanakku werd een "Leeuwentempel" voor Dagan toegevoegd.

Het paleis van Zimri-Lim telde volgens de Engelstalige Wikipedia 275 vertrekken; de UNESCO-beschrijving noemt meer dan 2,5 hectare met zo'n 300 vertrekken en binnenplaatsen en lemen muren die tot vier à vijf meter hoog bewaard zijn, met muurschilderingen. Volgens UNESCO beslaat de tell, gevormd door drie over elkaar liggende steden, meer dan 14 hectare en rijst hij tot 14,5 meter op.[1][2][4][5]

De tabletarchieven – in totaal meer dan 25.000 tabletten volgens de Engelstalige Wikipedia, waarvan meer dan 20.000 uit het archief van Zimri-Lim van ongeveer 1800–1750 v.Chr. – documenteren bestuur, diplomatie en handelsnetwerken die tot Afghanistan en Kreta reikten. Er werden Semitische en Sumerische godheden vereerd, met Dagan aan het hoofd van het pantheon. Vondsten bevinden zich in het Louvre, de nationale musea van Aleppo en Damascus en het museum van Deir ez-Zor. Mari staat sinds 1999 op de voorlopige lijst van Syrië en verschijnt ook, samen met Dura-Europos, in een verdere vermelding op de voorlopige lijst.[1][2][4][5]

De opgravingen zijn sinds 2011 opgeschort. De plek kwam onder controle van gewapende groepen; een officieel rapport uit 2014 noemde het paleis, de baden en de tempels van Ishtar en Dagan als doelwitten van plunderaars. Volgens de Duitstalige Wikipedia groeven IS-strijders tunnels in het paleis en bliezen zij de in 2010 aangebrachte beschermende overkapping op; in het voorjaar van 2018 gold Mari als de meest geplunderde plek van het land. De Engelstalige Wikipedia meldt op basis van teledetectie aanwijzingen voor grootschalige plundering tussen 2011 en 2022.[1][2]