Νερόμυλοι (νωρίες) της Χάμα

Η προέλευσή τους είναι παλαιά αλλά δύσκολο να χρονολογηθεί. Ένα ψηφιδωτό από την Απάμεια, 55 χιλιόμετρα κατάντη, απεικονίζει έναν τροχό εντυπωσιακά όμοιο με εκείνους της Χάμα· η UNESCO και η αραβική Wikipedia το χρονολογούν στο 469 μ.Χ., ενώ η αγγλική Wikipedia τοποθετεί νωρίες κοντά στην Απάμεια ήδη γύρω στο 350 μ.Χ. με βάση ψηφιδωτά και πλακίδια. Η γερμανική Wikipedia αναφέρει το 469 π.Χ. για το ψηφιδωτό και παραθέτει μια μαρτυρία των αρχών του 3ου αιώνα από τον αυτοκράτορα Ελαγάβαλο για μια νωρία στην Απάμεια.

Ένας τοπικός ιστορικός του 13ου αιώνα ανέφερε νωρίες στη Χάμα στα τέλη του 9ου αιώνα, και πολλές πιθανότατα λειτουργούσαν εκεί έως τα τέλη του 12ου αιώνα. Μετά τον σεισμό του 1157, ο Νουρ αλ-Ντιν διέταξε την επισκευή του υδραυλικού συστήματος και των νωριών. Παραμένει ανοιχτό αν οι πρώτοι τροχοί χρονολογούνται από τη ρωμαιοβυζαντινή ή την ισλαμική περίοδο. Όλες οι χρονολογίες αφορούν θέσεις: επειδή η ξυλεία χρειάζεται συνεχώς αντικατάσταση, εκτιμάται ότι μια καλά συντηρημένη νωρία ανανεώνεται πλήρως περίπου κάθε 15 χρόνια.

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Χάμα και τα περίχωρά της είχαν 105 νωρίες. Από τη δεκαετία του 1930 τις εκτόπισαν οι μηχανοκίνητες αντλίες, και από το 1960 το φράγμα του Ράσταν χαμήλωσε τη στάθμη του ποταμού, ώστε έμεναν αδρανείς για μήνες. Το 1970 λειτουργούσαν ακόμη οκτώ. Έξι αναστηλώθηκαν μεταξύ 1977 και 1981 και άλλες επτά το 1988.[1][2][3][4]

Οι τροχοί είναι υποκίνητοι και περιστρέφονται από το ρεύμα που ωθεί τα πτερύγια στη στεφάνη. Ανάμεσα στα πτερύγια βρίσκονται ξύλινα κιβώτια, μισάνοιχτα από τη μία πλευρά, που γεμίζουν στο κάτω μέρος και αδειάζουν μέσω στομίου στο υδραγωγείο στο πάνω μέρος. Ανάλογα με τον τροχό, τα κιβώτια χωρούν 4 έως 12 λίτρα, και η απόδοση κυμαίνεται από 50.000 έως 200.000 λίτρα την ώρα. Ο ογκώδης άξονας είναι από καρυδιά· για άλλα μέρη αναφέρονται λεύκα, πεύκο, δρυς, βερικοκιά και μουριά. Η αραβική Wikipedia απαριθμεί περίπου είκοσι ονομασμένα εξαρτήματα.

Κάθε νωρία βρίσκεται ακριβώς κάτω από ένα φράγμα εκτροπής που διοχετεύει το ρεύμα στον τροχό· θυρίδες ρυθμίζουν την ταχύτητά του, και έως τέσσερις τροχοί μπορούν να μοιράζονται ένα φράγμα. Το νερό ρέει σε υδραγωγεία πάνω σε ψηλά πέτρινα τόξα, τα οποία έστριβαν σε ορθή γωνία μακριά από τον ποταμό και είχαν ενίοτε μήκος αρκετών εκατοντάδων μέτρων. Το σύστημα ήταν αναγκαίο επειδή ο Ορόντης έχει μικρή κλίση και κυλά βαθιά ανάμεσα σε ψηλές όχθες· η γερμανική και η αραβική Wikipedia κάνουν λόγο για υψομετρική διαφορά έως 70 μέτρων.[1][2][3][4]

Οι νωρίες άρδευαν οπωρώνες και λαχανόκηπους και υδροδοτούσαν την πόλη. Σύμφωνα με την UNESCO, πρίγκιπες και κυβερνήτες τις κατασκεύαζαν για τα κτήματα, τα ανάκτορα, τα τεμένη, τα χαμάμ και τα καραβάν-σεράγια τους. Η αλ-Μουχαμαντίγια τροφοδοτούσε το Μεγάλο Τέμενος σε απόσταση περίπου ενός χιλιομέτρου, ένα χαμάμ, κρήνες, σπίτια και κήπους· η αλ-Μαμουρίγια εξυπηρετούσε κήπους, εννέα τεμένη, τέσσερα χαμάμ και εκατό πηγάδια. Οι περισσότεροι τροχοί ανήκαν σε εύπορους γαιοκτήμονες, αλλά οι χρήστες μοιράζονταν συλλογικά τα έξοδα, τη συντήρηση και το νερό σύμφωνα με καθορισμένους κανόνες.

Στην πόλη σώζονται δεκαεπτά νωρίες (η αραβική Wikipedia μετρά 19). Δεν παρέχουν πλέον νερό, επειδή τα υδραγωγεία τους έχουν κοπεί, αλλά περιστρέφονται ως σύμβολο της πόλης, φωτίζονται με προβολείς σε εκδηλώσεις όπως το ανοιξιάτικο φεστιβάλ, και οι νέοι της περιοχής κατά παράδοση τις ανεβαίνουν. Η συντήρηση εξακολουθεί να βαραίνει οικογένειες εξειδικευμένων ξυλουργών νωριών.[1][2][3][4]

Για σχεδόν 500 χρόνια η αλ-Μουχαμαντίγια ήταν ο ψηλότερος υδροτροχός στον κόσμο, έως ότου ο Τροχός του Λάξεϊ στη Νήσο του Μαν την ξεπέρασε οριακά το 1854. Το 2006 η Αμερικανική Εταιρεία Μηχανολόγων Μηχανικών την ανακήρυξε Ιστορικό Ορόσημο Μηχανολογίας. Η διάμετρός της διαφέρει ανάλογα με την πηγή: 21 μέτρα (αγγλική Wikipedia), 22 μέτρα (UNESCO), 27 μέτρα (γερμανική Wikipedia).

Η αραβική ονομασία νάουρα προέρχεται από ένα ρήμα που δηλώνει βουητό, από το βογκητό των χοντρών ξύλινων αξόνων.[1][2][3][4]

Κατά την επίθεση του συριακού στρατού στη Χάμα τον Φεβρουάριο του 1982, οι ξύλινοι τροχοί φέρεται να γλίτωσαν από εκτεταμένες ζημιές, σύμφωνα με μια μη κυβερνητική πηγή· αν τα υδραγωγεία κατεδαφίστηκαν τότε δεν έχει διευκρινιστεί. Οι περισσότερες νωρίες επιβίωσαν από τον εμφύλιο πόλεμο που άρχισε το 2011: σύγκριση δορυφορικών εικόνων δέκα θέσεων από την Αμερικανική Ένωση για την Πρόοδο της Επιστήμης δεν εντόπισε σοβαρές ζημιές έως το 2014. Στις 8 Αυγούστου 2014, ωστόσο, κάηκε το πάνω μέρος του ξύλινου τροχού της νωρίας αλ-Τζααμπαρίγια, ενώ η πέτρινη βάση της διασώθηκε· άλλες απογυμνώθηκαν για την ξυλεία τους ή υπέφεραν από παραμέληση. Το 2020 παραδοσιακοί τεχνίτες αναστήλωναν την αλ-Μουχαμαντίγια, με εμπόδια την έλλειψη κονδυλίων και εκπαιδευμένων τεχνιτών.[1][2]