Μοναστήρι Αγίου Μωυσή του Αβησσυνίου

Οι δύο αρχαιότερες σωζόμενες κατασκευές ήταν πιθανώς ρωμαϊκοί παρατηρητήριοι πύργοι που φύλαγαν τον δρόμο από την Παλμύρα προς τη Δαμασκό, και η μονή εδράζεται στα θεμέλια ενός από αυτούς. Μαρτυρίες από χειρόγραφα και νομίσματα, μαζί με σπήλαια ερημιτών στους γειτονικούς βράχους, υποδεικνύουν ίδρυση τον 6ο αιώνα. Η γερμανική Wikipedia αναφέρει το 586 ως πρώτη τεκμηριωμένη μνεία· η αγγλική Wikipedia παραθέτει ένα χειρόγραφο του 6ου αιώνα που περιγράφει ένα «μοναστήρι του Μούσε» ανατολικά της Νάτφα στην επαρχία της Δαμασκού. Έως τα τέλη του 14ου αιώνα η μονή ήταν έδρα επισκόπου.

Ο 11ος και ο 12ος αιώνας ήταν περίοδος ανάπτυξης: η μονή επεκτάθηκε και οχυρώθηκε και ο ναός αγιογραφήθηκε επανειλημμένα. Επιγραφές χρονολογούν την ανοικοδόμηση του ναού στο 1058. Ο μεγαλύτερος πύργος ξαναχτίστηκε με καλά λαξευμένη τοιχοποιία τον 12ο αιώνα, πιθανώς μετά τους σεισμούς του 1138 και του 1157. Μια ακόμη μεγάλη ανοικοδόμηση ακολούθησε τον 16ο αιώνα· η αραβική Wikipedia αναφέρει το έτος 1556.

Οι πηγές διαφωνούν για το πότε έπαψε η μοναστική ζωή. Η γερμανική Wikipedia αναφέρει ότι σταμάτησε τον 17ο αιώνα· η αγγλική Wikipedia αναφέρει ότι η μονή εγκαταλείφθηκε τον 19ο αιώνα μετά από διακοπτόμενη δραστηριότητα από τον 15ο αιώνα, σημειώνοντας την παρουσία συριακού πληθυσμού στον χώρο το 1838.[1][2][3]

Το ερειπωμένο ρωμαϊκό φρούριο μετατράπηκε σε μια μικρή βασιλική, επί μακρόν το μόνο κτίριο της μονής· οι μοναχοί ζούσαν στα γύρω σπήλαια. Οι τοιχογραφίες του ναού φιλοτεχνήθηκαν μεταξύ 1058 και 1208 σε τρία επάλληλα στρώματα, τα οποία η αραβική Wikipedia χρονολογεί μετά το 1058, στο 1090 και στο 1208. Επειδή τμήματα των ανώτερων στρωμάτων έχουν αποκολληθεί, είναι ορατά τμήματα και των τριών.

Η ανοικοδόμηση του πύργου τον 12ο αιώνα, με προσεκτικά λαξευμένη πέτρα και θολωτές κατασκευές στο ισόγειο, υποδηλώνει επαγγελματίες λιθοξόους. Η αναβίωση έφερε νέα κτίρια: το Νταΐρ ελ-Χούκαμπ, χτισμένο με αξιοποίηση φυσικών σπηλαίων, για τους μοναχούς και τις κατσίκες· τον οίκο των γυναικών Νταΐρ ελ-Χάγιεκ με δωμάτια επισκεπτών και αίθουσες σεμιναρίων, υπό κατασκευή από το 1998· και ένα διευρυμένο πρώην γκαράζ στην κοιλάδα.[1][2][3]

Επί αιώνες μια μικρή ομάδα μοναχών ζούσε εδώ σε ορεινή απομόνωση. Η μονή λειτουργούσε ως επισκοπική έδρα έως τα τέλη του 14ου αιώνα, μετά από τα οποία η έδρα μεταφέρθηκε στη Χάμα και στο Μαρντίν και αργότερα στην Ιερουσαλήμ και τη Δαμασκό.

Το 1982 ο Ιταλός Ιησουίτης Πάολο Νταλ’Όλιο ήρθε στη Συρία και στην ερειπωμένη μονή· το 1984 άρχισε να την ανοικοδομεί με εθελοντές. Μαζί με τον διάκονο Ζακ Μουράντ, σήμερα Αρχιεπίσκοπο της Χομς, αναβίωσε τη μοναστική ζωή. Η γερμανική Wikipedia χρονολογεί την αναγνώριση ως μοναστικής κοινότητας υπό την αιγίδα της Συριακής Καθολικής Εκκλησίας στο 1991· η αγγλική Wikipedia χρονολογεί την επανίδρυση στο 1992. Με την ονομασία «Μοναστική Κοινότητα αλ-Χαλίλ του Ντέιρ Μαρ Μούσα αλ-Χαμπάσι», είναι διπλή κοινότητα ανδρών και γυναικών και προσθέτει τη φιλοξενία και τον διάλογο στα κλασικά καθήκοντα της προσευχής και της εργασίας. Το 2008 είχε επτά μόνιμα μέλη, δύο γυναίκες και πέντε άνδρες, παράλληλα με προσωρινούς εθελοντές· η γερμανική Wikipedia κατονομάζει ως ηγούμενο τον Τζιχάντ Γιούσεφ.

Το επίκεντρό της είναι ο οικουμενισμός, ιδίως μεταξύ καθολικών και ορθόδοξων χριστιανών, και ο χριστιανομουσουλμανικός διάλογος, με την υποστήριξη μιας βιβλιοθήκης. Οι προσπάθειες αυτάρκειας εξελίχθηκαν σε κέντρο βιολογικής γεωργίας σε ημιερημικές συνθήκες. Το 2007 δύο μοναχοί από το Μαρ Μούσα αναβίωσαν τη μονή Νταΐρ Μαρ Ελιάν κοντά στο Καρυατέιν.[1][2][3]

Οι τοιχογραφίες περιγράφονται ως το μόνο πλήρες πρόγραμμα μεσαιωνικού εκκλησιαστικού διακόσμου που σώζεται στην ευρύτερη Συρία και ως βασική μαρτυρία για τη συριακή σχολή ζωγραφικής. Η κεραμική από τον πύργο είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου του 14ου αιώνα και περιλαμβάνει ένα θραύσμα κινεζικού σελαντόν Λονγκτσουάν της δυναστείας Γιουάν. Το 2009 ο Ρόμπερτ Μέισον του Βασιλικού Μουσείου του Οντάριο εντόπισε κοντά στη μονή λίθινους κύκλους, γραμμές και τάφους, τους οποίους θεώρησε πιθανώς νεολιθικούς.

Η προέλευση του ονόματος είναι αβέβαιη. Η μονή είναι αφιερωμένη στον Μωυσή τον Μαύρο, Αιγύπτιο Πατέρα της Ερήμου, όμως ορισμένες επιγραφές αναφέρονται στον προφήτη Μωυσή, και οι αναφορές στον Μωυσή τον Μαύρο αρχίζουν μόλις τον 17ο αιώνα, ενδεχομένως μετά την άφιξη Αβησσυνών μοναχών τον 15ο. Η γερμανική και η αραβική Wikipedia αφηγούνται για έναν Μωυσή από την Αβησσυνία που έζησε εδώ ως ερημίτης σε ένα σπήλαιο.[1][2][3]

Το 1981 όλα τα δωμάτια της άνω αναβαθμίδας εκτός από ένα είχαν καταρρεύσει· το παρεκκλήσι στεκόταν ακόμη, με τον ζωγραφισμένο γύψο του να ξεφλουδίζει, αλλά η στέγη και το κιβώριό του είχαν καεί ως καυσόξυλα. Σύμφωνα με την αραβική Wikipedia, η αναστήλωση διήρκεσε από το 1984 έως το 1991. Οι πηγές δεν περιέχουν νεότερες πληροφορίες για την κατάσταση των κτιρίων.[1][3]