Μεγάλο Τέμενος του Χαλεπιού

Το τέμενος χτίστηκε στη θέση της ελληνιστικής αγοράς, αργότερα κήπου και κοιμητηρίου του Καθεδρικού Ναού της Αγίας Ελένης. Σύμφωνα με μεταγενέστερη παράδοση, ο χαλίφης αλ-Ουαλίντ Α΄ άρχισε την κατασκευή το 715 και ο διάδοχός του Σουλεϊμάν την ολοκλήρωσε το 717. Ο ιστορικός της αρχιτεκτονικής K. A. C. Creswell το αποδίδει μόνο στον Σουλεϊμάν· ο Jere L. Bacharach θεωρεί πιθανότερο χορηγό τον αδελφό τους Μασλάμα ιμπν Αμπντ αλ-Μαλίκ, τότε κυβερνήτη του Τζουντ Κινασρίν.

Ο μιναρές ύψους περίπου 45 μέτρων στη βορειοδυτική γωνία άρχισε να χτίζεται το 1090 και ολοκληρώθηκε το 1094 σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia· αρχιτέκτονάς του ήταν ο Χασάν ιμπν Μουφάρατζ αλ-Σαρμίνι. Η αραβική Wikipedia χρονολογεί την έναρξη της κατασκευής επί του Μιρδασίδη Σαμπίκ ιμπν Μαχμούντ (472 Εγίρας). Μετά από μεγάλη πυρκαγιά, ο Ζενγκίδης ηγεμόνας Νουρ αλ-Ντιν αναστήλωσε το τέμενος – το 1159 σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, μετά από πυρκαγιά το 1169 σύμφωνα με τη γερμανική (η αραβική αναφέρει την πυρκαγιά το 564 Εγίρας/1168). Οι Μογγόλοι ισοπέδωσαν το τέμενος το 1260. Οι Μαμελούκοι το επισκεύασαν και το μετέτρεψαν· ο σουλτάνος Καλαούν αντικατέστησε το καμένο μιχράμπ το 1285, και ένα νέο μιμπάρ κατασκευάστηκε επί αλ-Νασίρ Μοχάμαντ. Η αυλή και ο μιναρές ανακαινίστηκαν το 2003.[1][2][3]

Η κάτοψή του θυμίζει το Τέμενος των Ομαγιαδών της Δαμασκού: μια μεγάλη αυλή στρωμένη με μαύρη και λευκή πέτρα σε γεωμετρικά σχέδια, περιβαλλόμενη από στοές, με δύο στεγασμένες κρήνες καθαρμών και ένα ηλιακό ρολόι. Η αραβική Wikipedia αναφέρει διαστάσεις περίπου 105 × 77,75 m. Η αίθουσα προσευχής στα νότια έχει τρία κλίτη με σταυροθόλια, ένα μιμπάρ του 15ου αιώνα, ένα περίτεχνα σκαλισμένο μιχράμπ και το ιερό που λέγεται ότι φυλάσσει λείψανα του Ζαχαρία, πατέρα του Ιωάννη του Βαπτιστή. Η ανατολική αίθουσα χρονολογείται στη βασιλεία του Μαλίκ Σαχ (1072–1092)· η βόρεια αίθουσα ανακαινίστηκε επί του σουλτάνου Μπαρκούκ (1382–1399).

Ο μιναρές από λαξευτούς λίθους είχε πέντε ορόφους και έφερε περισσότερο ανάγλυφο διάκοσμο από οποιοδήποτε άλλο κτίριο της ισλαμικής εποχής στο Χαλέπι εκτός από τη Μεντρεσέ Σουαϊμπίγια. Η Πρώτη Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ του Brill τον χαρακτήρισε «εντελώς μοναδικό σε ολόκληρη τη μουσουλμανική αρχιτεκτονική».[1][3]

Το κτίριο είναι τέμενος συνάθροισης (της Παρασκευής). Ένα μικρό μουσείο με παλαιά χειρόγραφα ήταν προσαρτημένο σε αυτό. Η UNESCO κατονομάζει το Μεγάλο Τέμενος, που ιδρύθηκε επί Ομαγιαδών και ξαναχτίστηκε τον 12ο αιώνα, ως μέρος της Εξαιρετικής Οικουμενικής Αξίας της Αρχαίας Πόλης του Χαλεπιού.[1][2][4]

Στις 13 Οκτωβρίου 2012 το τέμενος υπέστη σοβαρές ζημιές σε συγκρούσεις μεταξύ του Ελεύθερου Συριακού Στρατού και των κυβερνητικών δυνάμεων. Στις 24 Απριλίου 2013 ο μιναρές κατέρρευσε· η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση αλληλοκατηγορήθηκαν, και το Συριακό Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θεώρησε πιθανή την κατάρρευση λόγω προηγούμενων μαχών. Μεταξύ 2012 και 2016 τμήματα των τοίχων κατέρρευσαν, η αίθουσα προσευχής κάηκε και χάθηκαν ιστορικά αντικείμενα. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia (Οκτώβριος 2026), η αναστήλωση άρχισε γύρω στο 2017· το τέμενος άνοιξε ξανά για το Ραμαζάνι τον Μάρτιο του 2025 και πλήρως τον Οκτώβριο του 2026 μετά από 13 χρόνια κλεισίματος.[1][2][3]